Lịch việc ong dú vùng cao Tà Đùng theo mùa mưa, mùa khô

Ở vùng cao quanh Tà Đùng, người nuôi ong dú hiếm khi có tổ đặt ngay sau nhà. Thùng thường nằm ở rẫy, ở mép rừng, ở vườn cà phê cách nhà một quãng đường đất. Mùa khô đi lại dễ, mùa mưa thì có tuần không vào nổi. Vì vậy chuyện sắp xếp việc theo mùa ở đây không chỉ là chuyện của ong, mà còn là chuyện của con đường và của vụ mùa trong nhà.

Bài này không đưa ra một cuốn lịch cứng. Mỗi năm mưa đến sớm muộn khác nhau, mỗi rẫy cao thấp khác nhau. Thay vào đó là cách nghĩ: trước mỗi mùa phải xong việc gì, trong mùa chỉ nên làm việc gì, và tránh dồn việc ong vào đúng lúc nhà đang bận nhất.

Ba điều khiến lịch vùng cao khác đồng bằng

1. Mùa mưa dài và dầm. Tây Nguyên có mùa mưa kéo dài nhiều tháng, có những đợt mưa liền mấy ngày. Ong ít ra ngoài, tổ ẩm, đường lầy. Việc gì cần mở thùng mà để rơi vào mùa này là khổ.
2. Đêm lạnh và gió mùa khô. Những tháng cuối năm, đầu năm đêm trên cao nguyên xuống lạnh, ban ngày lại có gió khô thổi mạnh. Tổ mới tách, tổ yếu chịu thiệt nhất.
3. Trại xa nhà. Mỗi lần vào trại là mất một buổi đi về. Nên mỗi chuyến phải làm được nhiều việc, mang đủ đồ, không để phải quay lại lần nữa.

Mùa khô: mùa của việc nặng

Mùa khô là lúc vườn cây, bìa rừng nở hoa nhiều đợt, đàn ong lên quân và tích mật. Đây là mùa duy nhất nên làm những việc phải mở thùng.

Tách đàn

Chỉ tách khi tổ mẹ đã đầy, quân đông, có nhiều bầu nhộng. Chọn ngày nắng, lặng gió, làm vào khoảng giữa buổi sáng khi đã hết sương và hơi lạnh đêm. Tránh tách vào những ngày gió mùa khô thổi mạnh vì tổ con còn ít quân, dễ mất nhiệt. Nhân đàn ong dú là tách từ tổ mình đang nuôi, không vào rừng bắt tổ hoang; rừng Tà Đùng cần giữ những đàn tự nhiên làm nguồn giống cho cả vùng.

Lấy mật

Lấy khi đàn đã có dư, sau một đợt hoa và trong chuỗi ngày nắng ráo. Mật ong dú vốn nhiều nước; lấy lúc trời ẩm thì càng loãng và khó giữ. Mang theo hộp sạch, khô, có nắp kín, để mật vào chỗ mát ngay khi về nhà rồi giữ ngăn mát tủ lạnh.

Dời thùng

Muốn đổi chỗ trại, dời lên chỗ cao ráo hơn trước mùa mưa, thì làm ngay trong mùa khô khi đường xe còn đi được. Chuyện dời đàn có bàn kỹ hơn ở chuyên mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Chuyến cuối trước mùa mưa

Chuyến vào trại cuối mùa khô là chuyến quan trọng nhất năm. Sau chuyến này có thể vài tuần không vào lại được. Danh sách nên mang theo trong đầu:

• Thay mái che rách, đè đá hoặc buộc dây cho chắc trước những cơn gió giông đầu mùa.
• Kiểm chân kệ có mục, có nghiêng không; nền đất mềm ra khi mưa sẽ làm kệ lún.
• Đào rãnh nhỏ cho nước chảy khỏi chỗ đặt thùng.
• Phát quang lối vào và cành cây chạm thùng; cành chạm thùng là cầu cho kiến và thú nhỏ.
• Ghi lại tình trạng từng tổ để mùa mưa vào lại biết tổ nào cần để ý.

Mùa mưa: đi kiểm, không đụng tổ

Trong mùa mưa, mục tiêu là giữ đàn qua mùa, không phải làm cho đàn lớn. Mỗi khi đường đi được, tranh thủ một ngày tạnh vào trại nhìn cửa tổ, xem nước có đọng chân kệ không, mái che còn nguyên không. Không mở thùng khi trời ẩm lạnh, không tách đàn, không lấy mật. Đàn ong dú qua mùa mưa bằng chính lượng mật tích được trong mùa khô, lấy bớt lúc này là lấy luôn phần ăn của chúng.

Khớp lịch ong với vụ cà phê

Nhiều nhà ở vùng này sống bằng cà phê, và mùa thu hoạch cuối năm là lúc cả nhà ở ngoài rẫy từ sáng tới tối. Việc ong mà rơi vào đúng tuần hái cà phê thì chắc chắn bị bỏ. Cách đơn giản là xong phần kiểm tổ đầu mùa khô trước khi vào vụ, còn việc tách đàn, lấy mật để sau khi hái xong.

Vườn cà phê cũng là nguồn hoa cho ong khi cây trổ bông sau những đợt tưới mùa khô. Điều cần nhớ là lịch phun thuốc trong vườn mình và vườn bên cạnh; nói trước với hàng xóm để biết ngày phun mà che cửa tổ hay dời thùng xa ra. Nguồn hoa theo từng mùa ở vùng này có trong chuyên mục Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

Khi cần giống tốt hoặc muốn học tận tay

Trại vùng cao muốn tăng số tổ thì đường bền nhất vẫn là tách từ đàn khỏe của mình. Nếu mới bắt đầu, hoặc muốn có thêm nguồn giống khác để so sánh, có thể xem tổ giống và mật ong dú ở trại Ong Quý tại Trảng Bàng, Tây Ninh; trại cũng có sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật, tiện làm quà khi xuống phố. Người ở cao nguyên cũng hay trao đổi tổ và mật trực tiếp với nhau trên chợ ong dú, nhớ hỏi kỹ tổ đã qua bao nhiêu mùa mưa trước khi nhận.

Câu hỏi thường gặp