Đàn ong dú vùng cao suy dần: dò nguyên nhân theo mùa

Ở cao nguyên, câu hỏi «sao đàn cứ suy» thường có câu trả lời nằm trong cuốn lịch chứ không nằm trong thùng. Tây Nguyên có hai mùa rạch ròi: mùa khô kéo dài, nắng gió hanh, đêm se lạnh; mùa mưa thì mưa dầm từng đợt dài, sương mù sáng sớm. Một đàn ong dú ven rừng gặp khó ở mùa này sẽ khác hẳn khó ở mùa kia, nên cách dò nguyên nhân cũng phải đi theo mùa.

Đặt đàn vào đúng mùa trước khi đoán bệnh

Đàn ven rừng ở vùng cao như quanh Tà Đùng sống theo nhịp hoa rừng. Có lúc rừng bung hoa, cửa tổ đông nghịt, có lúc hoa tàn, đàn tự thu nhỏ lại để qua mùa. Người mới thấy đàn thưa đi ở thời điểm hoa thưa dễ hoảng, mở thùng, dời chỗ, cho ăn, và chính những việc đó mới làm đàn suy thật.

Cách phân biệt đơn giản: nếu tất cả các đàn trong vườn cùng chững một lúc thì đó là nhịp mùa. Nếu chỉ một vài đàn tụt trong khi đàn bên cạnh vẫn tấp nập thì mới là chuyện riêng của đàn đó. Nhịp mùa ở từng vùng cao có thể lệch nhau, xem thêm ở mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Lịch nghi phạm theo mùa ở vùng cao

Mùa khô: đàn suy vì khát và vì khói

Mùa khô cao nguyên nắng nhưng không oi như đồng bằng; cái hại là gió hanh và nước. Suối nhỏ cạn dần, ong dú phải bay xa hơn để lấy nước, mà ong dú vốn bay gần. Một chỗ nước sạch đặt cách thùng vài bước chân, có đá hoặc cành khô cho ong đậu khỏi chết đuối, giúp đàn đỡ hao hơn nhiều.

Cuối mùa khô là mùa đốt dọn nương rẫy. Khói dày bay theo gió vào vườn có thể làm đàn ngừng ra vài ngày. Nếu thấy mùi khói, đóng hẹp cửa tổ lại, đừng mở thùng. Sau khi khói tan, đàn thường ra lại bình thường; nếu vẫn im thì mới cần xem kỹ hơn.

Mùa mưa: đàn suy vì ẩm và vì đói

Mưa dầm cả tuần thì ong không ra được, đàn sống bằng mật và phấn dự trữ. Đàn nào trước đó bị lấy mật quá tay sẽ đói ngay trong mùa này. Đó là lý do người nuôi vùng cao thường để lại phần mật đủ cho đàn qua mùa mưa, không vét sạch.

Ẩm còn làm phấn trong bầu bị mốc, đáy thùng đọng nước. Kiểm bằng cách nghiêng nhẹ thùng: nếu thấy nặng phía dưới hoặc có nước rỉ ra là cần kê lại cho dốc về phía cửa. Sương mù buổi sáng cũng làm ong ra muộn, đừng nhầm cửa tổ vắng lúc bảy giờ sáng là đàn yếu.

Khi đã loại trừ mùa mà đàn vẫn tụt

1. So với đàn bên cạnh. Đàn bên cạnh khoẻ thì vấn đề nằm ở đàn này, không phải ở thời tiết.
2. Xem ong non tập bay. Buổi trưa nắng đẹp, ong non bay vờn trước cửa tổ thành đám nhỏ. Nhiều tuần liền không thấy cảnh đó, cộng với cửa tổ thưa dần, là dấu hiệu nghi mất chúa.
3. Xem chỗ đặt. Thùng dưới tán cây quá rậm, ẩm và tối quanh năm; hoặc trơ trọi trên sườn đồi hứng gió. Đổi chỗ thử với một đàn khoẻ, theo dõi một hai tháng.
4. Xem kẻ cướp. Ong lạ đánh nhau ở cửa tổ, mảnh sáp vụn rơi ra là đàn đang bị cướp. Thu hẹp cửa tổ ngay.

Đàn ven rừng thường phải di chuyển hoặc che chắn khi thời tiết đổi; cách làm cho đàn ít sốc có trong mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Bổ sung đàn khoẻ sau mùa khó

Sau một mùa mưa dài hay một mùa khô gắt, chuyện có vài đàn không gượng lại được là bình thường với người nuôi vùng cao. Lúc đó đừng lên rừng bắt tổ hoang về bù, vừa hại đàn tự nhiên vừa dễ chết vì đàn không quen thùng. Cách bền hơn là tách đàn từ chính những đàn khoẻ của mình, hoặc mua tổ giống đã được nuôi thùng sẵn. Trại Ong Quý dưới Trảng Bàng có tổ ong dú giống, mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, xem tại ongquy.com. Muốn tìm tổ giống ở gần vùng mình hơn hoặc rao bán bớt mật mùa này, có thể xem chợ của người nuôi ong dú.

Câu hỏi thường gặp