Ghi chép từng tổ ong dú ở trại ven rừng cao nguyên

Ở vùng thấp, người nuôi ong dú ghi chép chủ yếu để nhớ tổ nào làm gì. Trên cao nguyên, cạnh rừng như vùng Tà Đùng, cuốn sổ còn gánh thêm một việc lớn hơn: ghi lại nhịp của khu đất. Hoa trong rừng và trong rẫy nở theo những đợt không ai in sẵn lịch, mưa đầu mùa tới sớm hay muộn mỗi năm một khác, đêm mùa khô lạnh hơn hẳn đồng bằng. Những thứ đó quyết định đàn ong sống ra sao, và chỉ người ghi chép đều mới nắm được.

Sổ hai phần: tổ ong và khu rừng

Cách làm gọn nhất là chia sổ làm hai. Phần đầu là sổ tổ: mỗi thùng một số khắc vào gỗ, mỗi lần kiểm tra ghi một dòng về quân, phấn, mật, việc đã làm. Phần sau là sổ trại: mỗi tuần một dòng về thời tiết và hoa. Nhiều người chỉ giữ phần đầu, rồi ba năm sau vẫn không trả lời được câu hỏi đơn giản «tháng nào ở đây đàn đói».

Sổ trại không cần đo đạc gì phức tạp. Chỉ cần ghi bằng mắt: hôm nay nắng hay mưa, đêm qua lạnh tới mức phải mặc áo ấm không, sương sáng dày hay mỏng, có cây gì đang ra hoa mà ong bâu vào.

Mùa khô: ghi chuyện lạnh đêm, gió và hoa rẫy

Mùa khô Tây Nguyên trời trong, ngày nắng nhưng đêm xuống lạnh, gió mạnh vào những tháng đầu năm. Đây là mùa có những đợt hoa rẫy nở rộ sau khi người dân tưới nước, và cũng là mùa nguồn nước tự nhiên quanh trại cạn dần.

• Đêm lạnh: ghi những đêm lạnh sâu và sáng hôm sau ong ra muộn tới mấy giờ. Tổ nào ra muộn hơn hẳn các tổ khác thường là tổ quân mỏng, cần che chắn thêm.
• Gió: ghi thùng nào đặt ở hướng đón gió. Gió lùa cửa tổ lâu ngày làm đàn hao.
• Hoa rẫy: ghi ngày thấy hoa nở rộ quanh trại, ngày tàn, và các tổ có mang phấn về nhiều hơn không.
• Nước: ghi suối, vũng nước gần trại còn hay cạn. Ong cần nước, nhất là trưa nắng.

Mùa mưa: ghi ẩm, mốc và những ngày ong không ra được

Khi mùa mưa vào, có những đợt mưa dầm nhiều ngày liền, ong gần như không bay. Trong sổ, mỗi chuỗi ngày mưa liên tục nên ghi lại số ngày, kèm tình trạng tổ sau đợt đó. Ghi đủ vài năm sẽ biết đàn ở khu mình chịu được bao lâu thì bắt đầu yếu, và lúc nào cần mở kiểm tra mật dự trữ.

Mùa này cũng phải ghi chuyện ẩm: thùng nào nắp đọng nước, đáy thùng có mốc, kiến có kéo vào tránh mưa không. Chi tiết về hai mùa có ở chuyên mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Lịch hoa của riêng khu đất

Đây là phần đáng giá nhất của sổ ven rừng. Sau một hai năm, ghép các dòng ghi hoa lại theo tháng là ra một tấm lịch mà không sách nào có, vì nó là lịch của đúng mảnh đất mình nuôi. Mẫu dưới đây là khung để điền, không phải số liệu có sẵn:

Khi có lịch hoa, người nuôi biết trước tháng nào thiếu nguồn để giữ tổ yên, không tách đàn, không thu mật trong giai đoạn đó. Muốn tìm hiểu thêm các nguồn hoa vùng này, xem Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

Khi phải dời đàn

Ven rừng có lúc phải dời thùng: tránh rẫy sắp phun thuốc, tránh chỗ đất sạt, hoặc đưa đàn tới gần nguồn hoa hơn. Mỗi lần dời là một lần đàn bị xáo trộn, nên sổ phải ghi đủ:

1. Ngày dời, giờ dời. Dời lúc chiều tối khi ong đã về hết là cách quen thuộc.
2. Chỗ cũ và chỗ mới, mô tả đủ để người khác đọc cũng hiểu.
3. Lý do dời.
4. Tình trạng tổ sau ba ngày và sau một tuần: ong ra vào lại bình thường chưa.

Sau vài lần dời, sổ sẽ chỉ ra kiểu chỗ nào đàn quen nhanh, kiểu chỗ nào đàn hao. Đó là kinh nghiệm phải trả giá mới có, ghi lại thì không mất.

Một chuyện cần nhớ khi nuôi gần rừng

Ở gần rừng, đôi khi gặp tổ ong dú hoang trong hốc cây. Đừng bắt về. Tổ rừng là một phần của khu rừng, phá ra thì đàn thường chết và cây cũng bị chặt. Muốn thêm đàn thì tách từ những tổ đang nuôi khỏe, hoặc nhận tổ giống đã quen sống trong thùng. Ghi rõ tổ con tách từ tổ mẹ nào để theo dõi dòng nào hợp khí hậu vùng cao.

Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi và tách tổ giống trong thùng, đồng thời có mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Ai muốn tận mắt xem một trại ghi chép và chăm đàn ra sao trước khi mở trại ven rừng có thể đăng ký tour tham quan, học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp