Ong dú cao nguyên mùa mưa: có nên cho ăn bổ sung?

Trên cao nguyên, ong dú có một năm rất rõ hai nửa. Nửa khô thì hoa nhiều, nhất là khi rẫy cà phê trổ bông trắng sau đợt tưới, ong đi về tấp nập. Nửa mưa thì có những tuần mưa từ trưa đến tối, sương mù sáng sớm, đêm lạnh, ong gần như nằm im trong tổ. Người nuôi theo hướng thuận tự nhiên ở vùng này thường tự hỏi: để đàn tự xoay xở qua mùa mưa, hay ra tay giúp?

Câu trả lời của nghề là: để đàn tự xoay xở là mặc định, cho ăn là ngoại lệ có điều kiện. Bài này nói rõ ngoại lệ đó nằm ở đâu, theo nhịp mùa của Tây Nguyên.

Thuận tự nhiên không có nghĩa là bỏ mặc

Ong dú ngoài rừng tự chọn hốc cây kín, dày vách, ở chỗ nguồn hoa đủ quanh năm. Khi mình đem đàn về đặt trong thùng, cạnh nhà, mình đã chọn thay đàn chỗ ở và nguồn hoa. Vì vậy hướng nuôi thuận tự nhiên đúng nghĩa là: tạo điều kiện cho đàn tự sống như ngoài rừng, và chỉ can thiệp khi chính mình đã làm đàn mất đi một thứ mà ngoài tự nhiên nó có.

Ví dụ dễ thấy nhất: mình thu mật cuối mùa khô quá nhiều, đàn vào mùa mưa với kho rỗng. Đó là lỗi của người nuôi, và cho ăn lúc đó là trả lại cho đàn phần mình đã lấy, không trái với tinh thần thuận tự nhiên.

Việc phải làm trước mùa mưa, không phải trong mùa mưa

Người nuôi có kinh nghiệm ở vùng cao ít khi phải cho ăn, vì họ chuẩn bị từ cuối mùa khô. Trình tự gợi ý:

1. Đếm bầu mật trước khi thu. Mở thùng, nhìn bầu mật ở rìa tổ. Chỉ thu ở đàn mạnh, chỉ lấy phần dư, để lại phần lớn cho đàn.
2. Không thu ở đàn mới tách. Đàn mới tách chưa đủ kho, để đàn tự tích cho qua mùa mưa.
3. Kiểm tra độ kín của thùng. Mưa tạt, nước đọng đáy thùng làm tổ ẩm, nấm mốc, đàn tốn sức chống chọi. Kê cao, che mái, nghiêng mái cho nước thoát.
4. Ghi lại tình trạng từng đàn. Đàn nào nhẹ, đàn nào yếu quân, để mùa mưa biết đàn nào cần ngó trước.

Phần chuẩn bị theo mùa được bàn thêm trong mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Trong mùa mưa: nhìn gì để biết đàn cần giúp

Không mở thùng trong lúc mưa, cũng không mở lúc sáng sớm còn sương lạnh. Chọn một buổi trưa ráo, mở nhanh, nhìn và đóng lại. Đàn cần giúp khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Bầu mật gần như rỗng hết, chỉ còn vài bầu nhỏ.
• Thấy xác ấu trùng, nhộng bị lôi ra cửa tổ sau nhiều ngày mưa.
• Quân co lại một cụm nhỏ, vùng bánh ấu trùng thu hẹp rõ so với lần xem trước.

Nếu đàn vẫn còn kho, chỉ là ong không ra vì mưa, thì để yên. Mở thùng nhiều lần trong mùa lạnh ẩm còn làm đàn mất nhiệt hơn là được giúp.

Cho ăn kiểu vùng cao: ít, ấm, kín

Khi đã quyết định cho ăn, nhớ ba chữ: ít, ấm, kín.

• Ít: một khay nhỏ đủ vài ngày. Tốt nhất là mật ong dú của chính đàn hoặc của đàn khoẻ trong trại, pha loãng với nước đun sôi để nguội. Không có thì nước đường trắng pha loãng.
• Ấm: đặt khay trong thùng, sát tổ, để ong không phải bò ra chỗ lạnh. Không đặt ngoài trời, mưa làm loãng và chua thức ăn.
• Kín: đóng nắp ngay, chèn khe hở. Vùng rẫy, rừng có nhiều kiến, mùi ngọt hở ra là kiến tìm tới.

Thay khay sau vài ngày, không để thức ăn lên men trong thùng. Khi trời ráo lại và thấy ong mang phấn về là thôi, không kéo dài.

Mùa khô cũng có lúc thiếu

Ít người để ý, nhưng giữa các đợt hoa ở vùng cao có những khoảng trống. Sau khi cà phê tàn, nếu quanh trại chỉ toàn rẫy một loại cây, đàn có thể trải qua vài tuần thiếu hoa. Lúc này không nên vội cho ăn mà nên nhìn lại quanh trại: có cây rừng, cây ăn trái, bờ rào hoa dại nào không. Giữ lại bờ cỏ hoa, cây rừng sót lại giữa rẫy là cách cho ăn bền nhất. Bàn kỹ hơn ở mục Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

Khi muốn bổ sung đàn hay tìm mật đúng chất

Có năm mưa dài, đàn yếu đi dù đã chăm kỹ. Đừng vì thế mà vào rừng bắt tổ hoang thay thế, vì làm vậy là phá thêm một đàn ngoài tự nhiên. Cách đúng là tách đàn từ đàn khoẻ của mình khi mùa hoa về, hoặc tìm tổ giống từ trại nuôi. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nhân bằng cách tách, có mật ong dú thu từ đàn nuôi, và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi hay hộp quà mật. Người ở vùng cao muốn trao đổi tổ, mật với người nuôi gần mình có thể xem thêm ở chợ của người nuôi ong dú.

Câu hỏi thường gặp