Ong dú cao nguyên: lúc nào để yên, lúc nào ra tay

Lên vùng cao nuôi ong dú, người ta hay được dặn một câu: cứ thuận theo rừng, đừng can thiệp. Câu đó đúng một nửa. Ong dú ở Tây Nguyên quả thật tự lo được phần lớn việc của mình, nhưng cao nguyên có những cú đổi mùa rất gắt: gió mùa khô thổi khô cả tổ, mưa dầm mấy tuần liền không ngớt, rẫy cà phê vào vụ phun xịt. Ở những khúc giao mùa ấy, người nuôi đứng ngoài là để mất đàn.

Thay vì liệt kê sự cố, bài này đi theo một năm ở vùng hồ Tà Đùng và các rẫy quanh đó, chỉ ra từng giai đoạn nên để yên điều gì và nên ra tay điều gì.

Vì sao ở cao nguyên phải nhìn lịch trước khi nhìn thùng

Ở đồng bằng, khác biệt giữa các tháng không quá lớn. Ở vùng cao, mùa khô và mùa mưa gần như là hai thế giới: một bên nắng, gió, bụi đỏ và hoa cà phê; một bên mây mù, mưa liên tục, đường đất lầy. Đàn ong dú điều chỉnh theo đó, nên cùng một dấu hiệu, ví dụ cửa tổ vắng ong, có thể bình thường ở tháng này mà đáng lo ở tháng khác.

Quy tắc đơn giản: thấy gì lạ, trước hết hỏi “bây giờ đang là mùa gì, mấy năm trước tháng này đàn ra sao”. Ai có sổ ghi chép hay ghi trên điện thoại thì trả lời được câu này trong một phút. Muốn rõ hơn nhịp mưa nắng vùng này, xem chuyên mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Mùa khô: để ong đi làm, người lo phần gió và thuốc

Nên để yên

• Ong bay ra vào dồn dập buổi sáng, ít hẳn buổi trưa: đó là nhịp quen của mùa nắng.
• Tổ nặng dần lên, cửa tổ đắp dày nhựa: đàn đang tích trữ, đừng mở ra xem cho biết.
• Đàn mới tách chưa thấy ong non vài tuần: còn sớm để kết luận hỏng chúa.

Phải ra tay

• Gió khô thổi thẳng vào cửa tổ. Quay cửa tổ tránh hướng gió chính, dựng tấm chắn bằng phên tre hoặc trồng bụi cây phía đầu gió.
• Rẫy bên cạnh vào đợt phun. Đây là việc phải hỏi trước. Mùa cà phê ra hoa cũng là lúc nhiều nhà phun thuốc trừ sâu; thùng đặt sát rẫy phun là rủi ro thật. Biết lịch thì che thùng, hoặc dời đàn sang chỗ cách xa hơn vài ngày.
• Lửa đốt rẫy, đốt cỏ. Mùa khô là mùa đốt. Phát quang quanh chỗ đặt thùng, đừng để cỏ khô áp sát chân kệ.

Mùa mưa dầm: ong nghỉ, người đừng nghỉ

Nên để yên

• Ong gần như không bay mấy ngày mưa liền: chúng sống bằng mật dự trữ, đừng mở thùng ra kiểm tra.
• Tổ có vẻ nhẹ đi giữa mùa: đàn đang ăn vốn, đó là lý do mùa khô phải để chúng tích trữ đủ.

Phải ra tay

1. Chống ẩm: mái che phải rộng hơn thùng, nghiêng để nước chảy ra ngoài, kệ kê cao khỏi đất đỏ dễ bắn bùn.
2. Chống kiến: mưa làm kiến dời tổ lên cao, chân kệ phải có chén nước hoặc vòng chặn và được thay nước khi mưa tràn.
3. Chống đổ: đất bazan ngấm nước lâu ngày làm chân kệ lún, đi kiểm tra chân kệ sau mỗi đợt mưa lớn.

Bảng tóm theo mùa

Thời điểm duy nhất nên chủ động mở thùng

Nếu chỉ được chọn một lúc trong năm để mở thùng xem kỹ, hãy chọn giao mùa, khi trời đã bớt mưa mà chưa vào cao điểm gió. Lúc đó trời khô vừa đủ để sáp không ướt, và người nuôi kịp sửa những gì mùa mưa để lại: vết mốc, khe hở, bầu mật vỡ. Mở vào buổi sáng có nắng nhẹ, làm gọn, không dùng khói, không xịt gì vào tổ.

Tổ giống mới cũng nên nhập hoặc tách vào khoảng này, để đàn có cả mùa khô mà lớn. Tách đàn là cách nhân đàn đúng; đừng vào rừng bắt tổ hoang, vừa phá rừng vừa ít khi giữ được đàn. Bàn kỹ hơn có ở chuyên mục Tổ giống vùng cao.

Nếu muốn có đàn khoẻ để bắt đầu

Người mới lên cao nguyên thường mất mùa đầu vì mua phải đàn bắt từ rừng, vận chuyển xa, về tới nơi thì yếu. Một tổ giống đã quen sống trong thùng gỗ, được tách từ đàn khoẻ, đỡ được nhiều cú sốc giao mùa. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng từ sáp ong dú, xem tại ongquy.com. Ai muốn tìm tổ hay mật của người nuôi gần vùng mình có thể dạo thêm chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp