Một ngày ở trại Mora Bee: nuôi ong dú cao nguyên Tà Đùng

Người dưới xuôi lên thăm trại Mora Bee thường ngạc nhiên vì một chuyện nhỏ: bảy giờ sáng, cửa tổ vẫn còn vắng. Ở vùng cao quanh hồ Tà Đùng, sương phủ đồi chè và cà phê tới khá muộn, không khí lạnh hơn hẳn đồng bằng, và ong dú là loài sợ lạnh. Ong chỉ ra khi nắng đã hong khô cửa tổ.

Vì vậy, nói về «một ngày ở trại» trên cao nguyên thì không thể chép lịch của trại dưới xuôi. Ngày ở đây có hai bộ mặt rất khác nhau: ngày mùa khô và ngày mùa mưa. Bài này kể cả hai.

Buổi sáng: chờ sương tan rồi mới ra

Ra trại quá sớm trên cao nguyên chỉ thấy cửa tổ im lìm, dễ lo oan. Giờ đi vòng hợp lý là khi nắng đã chiếu thẳng vào dãy thùng và mặt gỗ đã khô. Lúc đó ong bắt đầu bay, nhìn mới đọc được.

Những thứ cần nhìn buổi sáng ở trại vùng cao:

• Ong ra có đều không so với các tổ cùng dãy. Tổ ra muộn hẳn so với hàng xóm của nó có thể đang yếu hoặc bị lạnh.
• Hơi nước đọng trong thùng. Đêm lạnh, ngày ấm, thùng mỏng hoặc có khe dễ đọng hơi. Sờ mặt ngoài nắp, thấy ẩm lạnh kéo dài là dấu hiệu cần xem lại cách che.
• Dấu thú. Ven rừng có những con thú nhỏ mò tới thùng ban đêm. Thùng xê dịch, nắp lệch, vết cào ở góc là phải gia cố ngay.

Buổi trưa và chiều: mùa nào việc nấy

Giữa ngày thì giống mọi nơi: không quấy ong. Khác biệt nằm ở buổi chiều, và nó phụ thuộc hoàn toàn vào mùa.

Ngày mùa mưa

Mùa mưa trên Tây Nguyên kéo dài, mưa thường đổ vào buổi chiều, có hôm kèm dông. Ngày mùa mưa vì thế có hai lần ra trại có chủ đích: một lần trước cơn mưa để chắc mái che, dây buộc còn chặt, rãnh thoát nước quanh chân giá không bị lấp; một lần sau mưa để xem có thùng nào bị nước hắt, bị đọng ở đáy, có chân giá nào lún vì đất mềm.

Ngày mùa khô

Mùa khô trời trong, gió mạnh, bụi đất đỏ bay nhiều. Chiều đi vòng để xem thùng có bị gió làm xê dịch không, cửa tổ có bị bụi phủ không. Hoa rừng và hoa cà phê vào những đợt nhất định trong mùa khô, đây là quãng ong làm việc nhiều; nhìn chân ong mang phấn về vào cuối chiều là biết đợt hoa tới hay đã qua. Mục Rừng Tà Đùng và nguồn hoa ghi lại những đợt hoa đó.

So sánh nhanh một ngày hai mùa

Những việc riêng của trại ven rừng

Trại ở sát rừng có lợi là nguồn hoa đa dạng, nhưng đổi lại phải chịu khó hơn ở mấy việc:

1. Phát quang quanh dãy thùng. Cỏ và dây leo mọc nhanh trong mùa mưa, làm cầu cho kiến bò lên chân giá. Dọn một vòng quanh chân giá để cỏ không chạm vào.
2. Gia cố chống thú. Buộc nắp, đặt thùng lên giá đủ cao, kiểm dây buộc định kỳ.
3. Không lấy tổ trong rừng. Ở vùng có rừng, người ta dễ có ý bắt tổ hoang về nuôi cho nhanh. Không nên: tổ rừng chuyển về thường hao đàn, và làm vậy là lấy đi đúng những đàn đang giữ cho rừng có ong thụ phấn. Muốn có thêm đàn thì tách từ tổ đang mạnh.
4. Ghi sổ theo mùa chứ không chỉ theo ngày. Trên cao nguyên, so sánh giữa năm này với năm trước (đợt mưa đến sớm hay muộn, đợt hoa dày hay thưa) giúp nhiều hơn so sánh giữa hôm nay với hôm qua.

Ai đang tính đưa tổ lên vùng cao hoặc di chuyển đàn giữa các khu, xem thêm mục Bảo vệ và di chuyển đàn.

Tổng lại: mất bao nhiêu thời gian?

Ngày bình thường, cộng hai lần đi vòng và ghi sổ, không quá một giờ với trại vài chục thùng. Ngày mùa mưa có dông thì thêm một lần ra trại. Cái khó trên cao nguyên không phải là nhiều việc, mà là phải đọc thời tiết: biết hôm nào mưa sớm để ra trước, biết đêm nào lạnh để chịu khó che thêm.

Nếu muốn bắt đầu với ong dú

Người ở vùng cao nên chọn tổ giống đã quen thùng, khoẻ, và đặt vào chỗ khuất gió, có nắng sáng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, cùng mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Để ghi chép đàn theo mùa như đã nói ở trên mà không lạc sổ, có thể dùng app quản lý trại ong, ghi được lịch kiểm tra cho từng thùng.

Câu hỏi thường gặp