Mua rồi không dùng: trại ong dú vùng cao Tà Đùng

Trại ong dú ở vùng cao quanh Tà Đùng có một kiểu lãng phí rất riêng: mua đồ theo kinh nghiệm của người dưới đồng bằng. Lưới che nắng dày, quạt thông gió, khay đá giải nhiệt cho thùng, những thứ hợp với mùa khô nóng ở Bình Dương hay Tây Ninh, lên tới vùng đồi ẩm, sương nhiều, lại thành thừa. Trong khi đó, thứ cần cho một mùa mưa kéo dài nhiều tháng thì lại thiếu.

Bài này đi theo hai mùa của Tây Nguyên, vì ở đây câu hỏi đáng hỏi không phải «món này có tốt không» mà là «món này giúp được mùa nào».

Mùa khô vùng cao: nhiều thứ mua theo đồng bằng nằm im

Mùa khô ở Tây Nguyên nắng nhưng đêm và sáng sớm mát, độ cao giúp nhiệt hạ nhanh khi mặt trời xuống. Vì vậy những món chống nóng gay gắt thường dùng rất ít:

• Lưới che nắng nhiều lớp: dưới bóng cây ven rừng, thùng vốn đã được che. Thêm lưới dày làm tổ tối và ẩm hơn cần thiết.
• Quạt hoặc tấm giải nhiệt: ở trại xa điện lưới, quạt gần như không có chỗ cắm, còn tấm giải nhiệt thì đọng nước khi trời trở lạnh.
• Bình nước cho ong uống tự động: quanh suối, khe nước và vũng đọng sau những trận mưa trái mùa, ong tự tìm được nước.

Mùa khô ở đây nên dành sức để theo dõi nguồn hoa trong rừng và rẫy cà phê, xem đàn đi về hướng nào. Mục Rừng Tà Đùng & nguồn hoa có ghi chép riêng về chuyện này.

Mùa mưa: thứ đáng chi lại là thứ hay bị tiết kiệm

Khi mưa dầm nhiều ngày liền, gió hắt ngang, sương phủ cả buổi sáng, thùng ong chịu ẩm từ mọi phía. Đây là lúc lộ ra những khoản tiết kiệm sai chỗ.

Mái che rộng vành, chịu gió

Một tấm tôn hoặc tấm nhựa vừa khít nắp thùng đủ cho mưa rơi thẳng, nhưng mưa vùng đồi đi kèm gió. Mái nên rộng hơn thùng mỗi bên một gang tay, nghiêng về phía dốc để nước thoát, buộc chặt bằng dây kẽm hoặc dây dù chứ không phải dây nilon mục sau vài tháng nắng.

Thùng gỗ thật khô

Gỗ đóng thùng chưa phơi kỹ, đến mùa mưa sẽ hút nước, đóng mốc ở góc trong và bốc mùi. Đàn yếu trong thùng ẩm dễ suy. Thà đóng ít thùng nhưng gỗ đã phơi qua một mùa khô, thành dày, không sơn phía trong.

Kê cao và cách mặt đất

Đất đỏ bazan giữ nước lâu, sáng sớm hơi đất bốc lên rất ẩm. Giá kê cao ngang hông người, có chân chặn kiến, vừa thoáng vừa tránh được ếch nhái, thằn lằn rình ở cửa tổ.

Bảng chi tiêu theo mùa cho trại ven rừng

Trại ven rừng mất đàn vì đâu

Ở khu giáp rừng tự nhiên, kiến rừng đông và đi xa hơn kiến vườn nhà. Chén nước dưới chân giá phải được thăm thường xuyên, vì lá rụng có thể bắc cầu cho kiến qua. Thú nhỏ như chuột, sóc đôi khi cạy cửa tổ; cửa tổ nên nhỏ, chắc. Gió giật đầu mùa mưa có thể quật đổ cả giá nếu chân kê không chôn sâu.

Khi cần dời trại vào chỗ kín gió hơn trước mùa mưa, nên dời vào chiều tối khi ong đã về tổ, bịt cửa nhẹ và mở lại ngay khi đặt xong. Kinh nghiệm này được ghi kỹ hơn ở mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Một điều nữa cần nói rõ: không bắt tổ ong dú trong rừng mang về nuôi. Bắt tổ hoang là phá đàn ngoài tự nhiên, tổ cũng ít khi sống được khi bị cưa khỏi thân cây. Muốn có thêm đàn thì nhân bằng cách tách tổ từ đàn đã nuôi.

Bắt đầu ở vùng cao với ít tiền nhất

1. Chọn chỗ đặt thùng dưới tán cây thưa, gần nguồn hoa, tránh khe gió.
2. Dựng giá kê và mái che trước, đợi qua vài trận mưa để xem nước chảy đi đâu.
3. Mới mang tổ giống về, ít tổ nhưng khoẻ.
4. Ghi lại ngày mưa, ngày nắng và tình trạng cửa tổ để mùa sau biết chuẩn bị gì.

Ai đang tính làm trại ong dú ở vùng cao nhưng chưa từng thấy một trại thật vận hành, nên dành một buổi xem tận mắt trước khi bỏ tiền mua đồ. Tour thực hành tại trại cho phép thấy cách đặt giá, cách mở tổ, cách tách đàn. Trại Ong Quý cũng có tổ giống, mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, để ai mới vào nghề có chỗ hỏi han và chọn tổ đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp