Nuôi ong dú vùng cao Tà Đùng: việc theo dấu hiệu mùa

Ở vùng cao quanh Tà Đùng, người nuôi ong dú không cần nhìn lịch để biết đến lúc làm gì. Gió và mưa báo trước. Khi gió mùa khô bắt đầu thổi rát mặt, khi rẫy cà phê trắng bông, khi trận mưa đầu tiên làm đất đỏ bốc mùi, mỗi dấu hiệu là một hiệu lệnh cho đàn ong và cho người nuôi.

Tây Nguyên có mùa mưa dài, thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, và mùa khô nhiều gió, đêm lạnh từ tháng 11 đến tháng 4. Đàn ong dú ở ven rừng sống theo đúng nhịp đó. Bài này sắp việc theo năm dấu hiệu tự nhiên mà ai ở vùng cao cũng nhận ra.

Dấu hiệu một: gió mùa khô và những đêm lạnh

Khoảng tháng 11, tháng 12, gió bắt đầu thổi mạnh và đều, đêm xuống lạnh hơn hẳn đồng bằng. Ong dú là loài ưa ấm. Đêm lạnh kéo dài làm đàn co cụm, giảm nuôi nhộng.

• Chèn kín các khe hở ở mép nắp và góc thùng bằng sáp hoặc gỗ vụn, chừa đúng lỗ cửa tổ.
• Quay cửa tổ tránh hướng gió chính trong mùa. Ở nhiều nơi vùng cao, gió mùa khô thổi theo một hướng khá ổn định, quan sát vài ngày là thấy.
• Đặt thùng sau một hàng cây, một vạt tre hay bức vách để chắn gió, nhưng vẫn có nắng sáng.
• Không mở tổ vào sáng sớm hay chiều tối khi trời lạnh. Nếu cần xem, chọn giữa trưa nắng ấm.

Dấu hiệu hai: rẫy cà phê trắng bông

Ở Tây Nguyên, cà phê thường ra hoa vào giữa mùa khô, sau khi được tưới nước hoặc gặp một trận mưa trái mùa. Cả sườn đồi trắng và thơm. Với ong dú ở gần rẫy, đây là nguồn ăn quý giữa mùa ít hoa.

Nhưng rẫy cà phê cũng là nơi người ta phun thuốc. Việc cần làm trong quãng này:

1. Hỏi chủ rẫy xung quanh lịch phun thuốc. Nhiều nhà sẵn lòng báo trước nếu được nhờ.
2. Hôm có phun gần, che cửa tổ bằng lưới mịn từ sáng sớm, mở lại khi thuốc đã khô và gió đã tan mùi.
3. Nếu thấy ong chết rải rác trước cửa tổ sau một đợt phun, ghi lại ngày giờ và tình trạng đàn, tính chuyện dời thùng xa hơn mùa sau.

Muốn biết thêm cây nào trong rừng và rẫy quanh Tà Đùng có hoa theo từng tháng, xem chuyên mục Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

Dấu hiệu ba: cỏ khô vàng sườn đồi

Cuối mùa khô, khoảng tháng 3, tháng 4, cỏ tranh và lau lách khô giòn. Đây là quãng có nguy cơ cháy cao nhất ở vùng ven rừng, do đốt rẫy, đốt rác hay sơ ý. Thùng ong gỗ đặt sát cỏ khô gần như không có cơ hội nếu lửa lan tới.

• Phát quang một vành đai sạch cỏ quanh khu đặt thùng, càng rộng càng tốt.
• Dọn lá khô dưới chân giá, không để đống củi hay rác gần thùng.
• Không đốt rác, đốt cỏ gần khu nuôi trong những tuần nắng gió.
• Giữ sẵn vài can nước gần khu đặt thùng.

Dấu hiệu bốn: trận mưa đầu mùa

Trận mưa lớn đầu tiên, thường quanh tháng 4 hoặc tháng 5, đánh thức cả vùng. Cây rừng ra lộc, nhiều loài bắt đầu nở hoa. Đàn ong dú hoạt động mạnh hơn rõ rệt sau vài tuần.

Đừng tách đàn ngay sau trận mưa đầu. Đợi khi mưa đã đều, hoa đã nhiều, đàn mẹ thật đông và có mũ chúa non. Khi đó mới chọn ngày nắng giữa hai đợt mưa để tách. Đây cũng là lúc kiểm lại chân giá, mái che trước khi bước vào mấy tháng mưa dầm.

Dấu hiệu năm: mưa dầm không dứt

Giữa mùa mưa, có khi mưa liền mấy ngày. Độ ẩm cao làm gỗ thùng ngấm nước, góc tổ dễ mốc, và ong ít ra ngoài.

• Mái che phải rộng hơn thân thùng, chìa ra phía trước cửa tổ để mưa tạt không vào.
• Kê thùng trên giá, không để chân giá ngập trong đất đỏ sình lầy.
• Không mở tổ khi trời đang mưa hoặc vừa dứt. Chờ ngày nắng ráo.
• Cuối mùa mưa, khi bọng mật đã đầy, thu một phần vào ngày nắng, để lại đủ dự trữ cho đàn qua mùa khô gió lạnh.

Bảng nhắc việc theo dấu hiệu thời tiết

Mùa khô mùa mưa mỗi năm xê dịch một ít. Cứ theo dấu hiệu, đừng theo tháng. Chi tiết hơn về hai mùa ở vùng cao có ở chuyên mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Tổ giống và mật: nên lấy từ đâu

Ở ven rừng, nhiều người có thói quen vào rừng bắt tổ ong dú hoang về nuôi. Việc này làm hại đàn tự nhiên và tổ bắt về thường bỏ đi hoặc chết vì bị phá bọng. Cách bền hơn là bắt đầu từ tổ giống nhân bằng cách tách đàn. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, các món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Người nuôi trong vùng muốn trao đổi tổ, mật với nhau có thể đăng tin trên chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp