Mất đàn ong dú ở cao nguyên: sự cố theo mùa

Ở bìa rừng cao nguyên, nuôi ong dú khác hẳn dưới đồng bằng. Nguồn hoa rừng nhiều và đa dạng, nhưng thời tiết thì chia hai mùa rõ rệt: mùa khô kéo dài, gió mạnh, đất khô nứt; mùa mưa dầm dề, sương mù và lạnh về đêm. Phần lớn những lần mất đàn ở vùng cao không đến từ một tai nạn bất ngờ mà từ chỗ người nuôi chưa tính đúng nhịp mùa.

Thay vì kể từng chuyện, bài này đi theo vòng một năm ở vùng cao, mỗi giai đoạn nêu sự cố hay gặp và cách người nuôi có nghề đã chỉnh lại.

Đầu mùa khô: gió và khói đốt rẫy

Khi mưa dứt, gió mùa khô thổi mạnh qua các triền đồi. Thùng đặt ở chỗ trống, hướng cửa đón gió, ong ra vào rất vất vả; đàn nhỏ có khi không kịp giữ ấm trong tổ lúc đêm xuống. Cùng thời điểm này nhiều nơi dọn rẫy, đốt cỏ. Khói lan theo gió vào khu đặt thùng, ong hoảng, có đàn thu mình lại cả ngày.

Chỉnh lại thế nào

• Xoay cửa tổ tránh hướng gió chính của mùa khô, đặt thùng phía dưới gió so với rẫy.
• Tận dụng hàng cây sẵn có làm vách chắn, không đặt trên đỉnh đồi trống.
• Hỏi bà con quanh vùng lịch đốt dọn để biết ngày nào cần che chắn.

Giữa mùa khô: cái giá của lần thu cuối mùa mưa

Đây là sự cố khó nhận ra nhất vì nguyên nhân và hậu quả cách nhau rất xa. Cuối mùa mưa, rừng còn hoa, bọng mật đầy, người nuôi dễ thu nhiều. Đàn vẫn khoẻ vài tuần sau nên tưởng không sao. Nhưng khi vào giữa mùa khô, hoa thưa, nước cạn, đàn nào bị lấy quá phần dự trữ sẽ yếu dần: ong ra vào thưa, chúa giảm đẻ, cuối cùng suy hẳn.

Ở vùng cao, mùa khô dài hơn và khắc nghiệt hơn dưới đồng bằng, nên phần mật để lại cho đàn phải nhiều hơn. Nguyên tắc đơn giản: chỉ lấy phần bọng dư rõ ràng, để lại bọng quanh khu ấu trùng, và ghi lại mỗi đàn đã lấy bao nhiêu để sang mùa sau so sánh. Chi tiết về nhịp mùa ở vùng này có trong mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Nước cũng là chuyện sống còn

Suối cạn, ong phải bay xa tìm nước. Đặt một khay nước sạch gần khu thùng, có thả sỏi hoặc cành khô để ong đậu uống mà không chết đuối. Thay nước đều, không để đọng rêu.

Mùa mưa: mốc, lạnh đêm và kiến leo theo cây

Cây cối mùa mưa ở bìa rừng mọc rất nhanh. Một cành đã cách nửa mét lúc đầu mùa có thể chạm mái thùng sau vài tuần. Vì vậy phát quang không nên coi là việc làm một lần mà là việc cần lặp lại đều tay.

Dời đàn trên đường đèo

Có lúc phải dời đàn: đổi chỗ theo nguồn hoa, tránh khu sắp đốt rẫy, hay đưa đàn về gần nhà để trông. Đường vùng cao dốc và xóc, thùng chèn không chặt thì các bọng mật bên trong va nhau và vỡ.

1. Dời lúc chiều tối hoặc sáng sớm khi ong đã về đủ, bịt cửa tổ bằng lưới thoáng.
2. Giữ thùng đúng chiều đứng như khi đặt, chèn bằng vải hoặc rơm cho không xê dịch.
3. Đi chậm qua đoạn đường xấu; nếu đi xe máy thì ôm thùng cố định, không buộc lỏng sau yên.
4. Tới nơi đặt ngay vào chỗ cố định, chờ ong yên rồi mới mở cửa tổ. Không đặt tạm rồi dời tiếp.

Cách bảo vệ đàn khi di chuyển được viết kỹ hơn trong mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Gây lại đàn sau mùa thất bát

Khi đã mất đàn, đừng ra rừng tìm bắt tổ hoang để bù. Tổ rừng nên để lại cho rừng; bắt về vừa phá tổ, vừa khó sống vì bị xáo trộn. Cách bền hơn là nhân đàn bằng tách từ những đàn còn khoẻ, hoặc mua tổ giống đã ổn định trong thùng.

Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú và đồ từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật — xem ở ongquy.com. Nếu muốn mua bán tổ hay mật với người nuôi ở các vùng khác, có thể ghé chợ cho.ongdu.com.

Câu hỏi thường gặp