Lên vùng cao nên chọn tổ mới tách hay tổ đã đứng?

Mang một thùng ong dú từ đồng bằng lên cao nguyên quanh Tà Đùng là một chuyến đi dài: đèo dốc, xe xóc, và khi tới nơi thì đàn ong gặp ngay một khí hậu khác hẳn chỗ nó lớn lên. Đêm se lạnh, mùa mưa kéo dài, sương mù sáng sớm. Chính vì vậy, chuyện chọn tổ mới tách hay tổ đã đứng ở vùng cao không chỉ là chuyện giá, mà là chuyện đàn ong có sống sót qua quãng đường và qua mùa đầu tiên hay không.

Cao nguyên thử thách đàn ong ở ba điểm

Quãng đường

Một thùng ong rung lắc nhiều giờ trên đèo sẽ có bầu mật bị vỡ, mật chảy ra dính ong, khoanh ấu trùng lệch chỗ. Đàn đông có đủ quân dọn dẹp và vá lại. Đàn mới tách ít quân, nhiều khi chưa kịp sửa thì đã bị kiến hoặc ruồi lính đánh hơi.

Đêm lạnh

Ong dú giữ ấm ổ ấp bằng lớp vỏ sáp bọc quanh và bằng số đông. Ở vùng cao, những đêm lạnh trong mùa khô hay những tuần mưa dầm, đàn ít quân khó giữ nhiệt cho ấu trùng. Ấu trùng chậm nở, quân không được bổ sung, đàn càng mỏng thêm.

Mùa mưa dài

Mùa mưa ở Tây Nguyên thường kéo từ khoảng tháng 5 tới tháng 10, có những đợt mưa nhiều ngày liền. Ong không bay được thì sống nhờ dự trữ. Tổ đã ổn định có bầu mật đầy để dựa vào; tổ mới tách hầu như không có.

Đặt hai loại tổ vào lịch mùa vùng cao

Nhìn vào bảng sẽ thấy: tổ mới tách ở vùng cao chỉ có một «cửa sổ» thuận lợi, còn tổ đã ổn định thì có biên an toàn ở gần như mọi giai đoạn.

Khi nào tổ mới tách vẫn đáng chọn trên cao nguyên

Không phải lúc nào tổ mới tách cũng là sai. Có ba trường hợp nó hợp lý:

• Nguồn tổ ở ngay trong vùng. Đàn được tách từ đàn mẹ đã sống ở cao nguyên, quen lạnh, quen mưa, chở chỉ một đoạn ngắn.
• Có đàn mẹ của chính mình. Tự tách từ đàn khoẻ trong vườn, đặt đàn con cạnh đàn mẹ, không phải di chuyển.
• Tách đầu mùa khô. Lúc rừng bắt đầu ra hoa, đàn con có cả mấy tháng ráo để xây tổ trước khi mưa trở lại.

Ngoài ba trường hợp đó, người mới lên vùng cao mà mua tổ mới tách từ xa chở về thường phải trả giá bằng đàn ong. Xem thêm cách sắp xếp theo mùa ở mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Chở tổ lên vùng cao: những việc phải làm

1. Chèn thùng thật chặt. Lót mút hoặc bao tải dưới đáy, cột dây cố định để thùng không trượt khi xe ôm cua.
2. Bịt cửa bằng lưới thoáng, không bịt kín hẳn để ong còn thở.
3. Đi đêm hoặc sáng sớm, tránh nắng trưa trên đường, nhưng che thùng khỏi gió lạnh khi qua đèo.
4. Tới nơi, đặt thùng ngay chỗ cố định, kê cao khỏi mặt đất ẩm, có mái che mưa.
5. Để yên ít nhất một tuần, không mở nắp, chỉ nhìn cửa tổ vào giữa buổi sáng khi nắng đã lên.

Chỗ đặt nên đón nắng sáng, tránh gió lùa thẳng vào cửa tổ, và cách xa những chỗ đọng nước. Bài trong mục Bảo vệ & di chuyển đàn có hướng dẫn chi tiết hơn về che chắn.

Đọc sức khoẻ tổ trước khi xuống tiền

Đi xem tổ, hãy chọn giờ nắng ráo, khoảng giữa buổi sáng. Một tổ đã ổn định đáng mua thường có dòng ong ra vào đều, cửa tổ dày và khô, nhấc thùng thấy nặng tay. Mở ra xem cùng người bán thì thấy bầu mật, bầu phấn xếp quanh khoang ấp, lớp vỏ sáp kín, không có mùi chua lạ hay vệt mốc trắng. Tổ có mốc hay bị ẩm ở chỗ cũ thì lên vùng cao sẽ còn nặng hơn.

Tìm tổ giống và hỏi người có nghề

Lên vùng cao, có người chỉ cách chọn tổ và cách chở đi đường dài là đỡ được nhiều tổn thất. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống đã đứng ổn định, cùng mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật. Nếu muốn mua bán, trao đổi tổ với người nuôi gần chỗ mình để quãng chở ngắn hơn, có thể tìm trên chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp