Lên cao nguyên Tà Đùng xem ong dú, khách hỏi gì

Đường lên vùng hồ Tà Đùng quanh co, sáng sớm sương còn đọng trên lá cà phê. Người từ dưới xuôi lên thường mang theo một hình dung sẵn: ong ở đây là ong rừng, mật ở đây là mật rừng, cứ vào rừng là có. Phần lớn câu hỏi khi xem đàn ong dú vùng cao vì vậy xoay quanh chỗ khác biệt giữa trên này và dưới đồng bằng, và cả những hiểu lầm cần gỡ ngay từ đầu.

«Ong rừng có phải bắt từ rừng về không?»

Đây là câu nên trả lời trước nhất, vì nó quyết định cách khách nhìn mọi thứ còn lại. Đàn ong dú khách thấy trong vườn là đàn nuôi trong thùng, nhân ra bằng cách tách từ tổ mẹ. Không ai nên chặt cây, phá hốc đá để lấy tổ hoang: làm vậy thường giết luôn đàn, làm hỏng chỗ ở của ong trong rừng, và tổ mang về cũng hay bỏ đi vì bị phá nát.

Chữ «rừng» ở đây chỉ nói ong kiếm hoa từ rừng và vườn quanh vùng. Người bán nói «tổ bắt trong rừng sâu» như một điểm cộng là đang nói ngược với cách nuôi bền.

Đêm lạnh, mưa dầm: ong chịu được không?

Khách từ Sài Gòn lên thường ngạc nhiên vì tối trên này phải mặc áo khoác. Ong dú là loài nhiệt đới, chịu lạnh kém hơn chịu nóng, nên trên cao nguyên chuyện giữ ấm quan trọng hơn chuyện che nắng.

Điểm hay bị bỏ sót: ẩm. Sương đêm và mưa dài làm gỗ hút nước, đáy thùng dễ mục, mốc. Nên kê thùng cao và chừa lối thoát nước. Ai muốn hiểu kỹ nhịp hai mùa ở vùng này đọc thêm mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Mật vùng cao khác mật dưới xuôi chỗ nào?

Khách hay đòi so: mật trên này «rừng» hơn, đậm hơn phải không? Câu trả lời thẳng là mật ong dú ở đâu cũng chua thanh, nhiều nước; khác nhau chủ yếu ở mùi và vị theo nguồn hoa. Vùng cao có hoa rừng, hoa cà phê, hoa cây ăn trái xen kẽ nên mỗi đợt mật có thể khác nhau rõ. Đừng tin ai khẳng định mật vùng nào chắc chắn tốt hơn vùng nào; nó chỉ khác.

Điều nên nói thêm: trời lạnh không làm mật bền hơn. Mật ong dú dù lấy ở đâu cũng cần đậy kín và cất ngăn mát, nhất là khi mang xuống vùng nóng.

Chuyện nguồn hoa quanh hồ và rừng có bài riêng trong mục Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

«Mang tổ về Sài Gòn, về miền Tây có sống không?»

Được, và nhiều người đã làm. Nhưng tổ quen khí hậu mát chuyển xuống vùng nóng sẽ cần thời gian thích nghi, và quãng đường đèo dài là lúc tổ dễ bị xóc vỡ bầu mật. Cách đi cho an toàn:

1. Đóng cửa tổ vào tối muộn, khi ong đã về hết.
2. Chèn thùng chắc chắn, giữ thẳng đứng, không để chung chỗ nóng như cốp xe phơi nắng.
3. Đi vào giờ mát, tránh dừng lâu giữa trưa.
4. Tới nơi, đặt thùng vào chỗ cố định có bóng mát, chờ yên rồi mới mở cửa tổ.
5. Vài tuần đầu chỉ nhìn cửa tổ, không mở thùng, không thu mật.

Bầu mật vỡ khi xóc sẽ chảy ra, hút kiến và ruồi. Nếu thấy mật rỉ ở đáy thùng khi tới nơi thì lau sạch và để ý kiến kỹ trong những ngày đầu.

Câu hỏi khó: lên đây nuôi có làm kinh tế được không?

Nhiều người lên cao nguyên với ý định mua đất, đặt vài chục thùng. Câu trả lời đáng tin là: nuôi được, nhưng không có con số chắc chắn nào để hứa. Mùa mưa dài là mùa ong ăn vào dự trữ; đất trồng cà phê có phun thuốc cũng ảnh hưởng tới đàn. Muốn làm lớn thì nên nuôi thử vài tổ qua trọn một năm, ghi chép, rồi mới quyết.

Ở xa chưa lên được thì bắt đầu từ đâu?

Không cần lên tận vùng cao mới có tổ tốt. Với người ở đồng bằng, một tổ quen khí hậu nóng sẽ dễ sống hơn tổ mang từ trên núi xuống. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, đồ dùng từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; tham khảo tại ongquy.com. Muốn tận tay mở thùng, học cách đặt tổ và chống kiến trước khi tự nuôi thì có buổi học thực hành tại trại, gần thành phố hơn nhiều so với đường đèo.

Câu hỏi thường gặp