Nuôi ong dú cao nguyên: thuận tự nhiên đổi cách nghĩ

Ở vùng cao quanh Tà Đùng, năm chia hai nửa rõ rệt: mùa mưa kéo dài, sương mù và ẩm ướt, rồi mùa khô với gió thổi mạnh, đêm se lạnh, nắng hanh ban ngày. Người dưới xuôi lên nuôi ong dú thường mang theo cách làm của đồng bằng, rồi mất một hai mùa mới hiểu rằng ở đây, đàn ong sống theo nhịp của rừng và gió nhiều hơn theo ý người nuôi.

Thứ đổi nhiều nhất vì thế không phải kỹ thuật tách đàn hay thu mật, mà là cách đặt mình vào nhịp mùa của cao nguyên. Dưới đây là những lần đổi ý thường gặp, kèm điều nên làm cho từng mùa.

Lần đổi ý thứ nhất: rừng không phải kho để lấy

Người mới lên vùng cao hay nghe chuyện vào rừng tìm tổ ong dú trong hốc cây, cưa khúc gỗ mang về. Nghe thì nhanh, nhưng tổ bắt về thường rã vì đổi chỗ đột ngột, còn hốc cây bị cưa thì mất luôn chỗ cho đàn hoang khác về làm tổ. Nuôi thuận tự nhiên nghĩa là để rừng giữ phần của rừng.

Cách làm bền hơn là bắt đầu từ vài tổ giống đã nuôi trong thùng, rồi nhân đàn bằng cách tách khi đàn mẹ đủ đông. Chậm hơn, nhưng đàn quen thùng, quen người, và rừng quanh trại vẫn còn nguyên nguồn hoa. Những gì cần biết về chọn tổ ở độ cao này có trong mục Tổ giống vùng cao.

Lần đổi ý thứ hai: chỗ đặt thùng quan trọng hơn công chăm

Dưới đồng bằng, người ta lo nắng nóng. Trên cao nguyên, kẻ thù là gió và ẩm. Một thùng đặt hứng gió mùa khô sẽ mất nhiệt cả đêm; một thùng đặt chỗ trũng sẽ ngấm nước suốt mùa mưa, bánh tổ dễ mốc.

Những điều nên kiểm khi chọn chỗ

• Có vật chắn gió phía hướng gió chính: hàng cà phê, bờ tre, vách nhà kho.
• Đất cao, thoát nước, không đọng sương mù lâu buổi sáng.
• Có nắng sớm để đàn ấm lên và ra bay sớm sau đêm lạnh.
• Thùng kê cao khỏi đất, có mái che mưa tạt, khe ghép được bít kín.

Chọn đúng chỗ một lần thì về sau gần như chỉ còn việc quan sát. Chọn sai thì chăm bao nhiêu cũng chạy theo hậu quả.

Lần đổi ý thứ ba: mỗi mùa một việc, không làm trái mùa

Người mới thường muốn tách đàn, thu mật bất cứ lúc nào thấy đàn có vẻ đông. Trên cao nguyên, cùng một việc làm đúng mùa thì đàn mạnh lên, làm trái mùa thì đàn suy.

Lịch hoa và thời tiết thay đổi theo từng năm, nên mỗi trại cần tự ghi lại thực tế của mình. Những ghi chép theo mùa ở vùng này được gom ở mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Lần đổi ý thứ tư: bớt di chuyển, bớt mở thùng

Có người thấy đàn yếu thì chuyển thùng sang chỗ khác, rồi lại chuyển. Mỗi lần dời, ong thợ đi kiếm ăn quay về chỗ cũ không tìm thấy tổ, đàn mất thêm quân. Ở vùng gió, mỗi lần mở nắp còn làm tổ mất nhiệt, nhất là sáng sớm.

Thói quen tốt hơn là quan sát cửa tổ vào giữa buổi sáng khi trời đã ấm: ong ra vào đều, có ong mang phấn về, cửa tổ không có xác ong hay kiến bu là ổn. Chỉ dời thùng khi chỗ cũ thật sự hỏng, và dời một lần cho dứt, vào lúc chiều tối khi ong đã về hết.

Mật rừng cao nguyên, quý vì ít

Mật ong dú lấy từ hoa rừng và vườn cây vùng cao có vị chua thanh, nhiều nước, mỗi mùa mỗi khác tùy loài hoa đang nở. Vì ít, người nuôi lâu năm thường chỉ lấy bầu mật dư ở rìa tổ, chừa lại phần dự trữ cho đàn vượt những tháng gió. Mật thu xong nên lọc sạch, cho vào lọ kín, cất ngăn mát để giữ hương. Mục Mật ong dú rừng có thêm chi tiết về thu và giữ mật.

Bắt đầu từ đâu cho chắc tay

Với người muốn nuôi ở vùng cao mà chưa có đàn, cách chắc nhất là mua tổ giống đã nuôi trong thùng từ trại có nghề, rồi tự tách dần. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; người chưa từng nuôi có thể đến xem và học thực hành qua tour tại trại trước khi mang đàn lên cao nguyên.

Câu hỏi thường gặp