Cướp mật ong dú mùa khô Tây Nguyên: dấu hiệu, cách phòng

Ở cao nguyên, mùa khô kéo dài từ khoảng tháng 11 đến tháng 4 năm sau, gió chướng thổi mạnh, rẫy khô nứt và rừng khộp rụng lá. Sau đợt hoa cà phê nở trắng đồi khi người ta tưới nước, có một quãng ong dú gần như không còn gì để lấy. Chính quãng đó, đàn khỏe bắt đầu đi tìm mật ở chỗ khác, và chỗ gần nhất thường là thùng của đàn yếu đặt cùng rẫy.

Ở vùng hồ Tà Đùng, nhiều nhà còn hay dời ong theo mùa: mang thùng từ rẫy về gần nhà, hoặc đưa vào ven rừng nơi còn cây ra hoa muộn. Mỗi lần dời là một lần mật dễ rỉ, keo bị nứt, và đàn mới đến chỗ lạ chưa kịp lập ong gác. Bài này đi theo đúng hai mối lo đó.

Lịch nguy cơ theo mùa ở cao nguyên

Không có ngày giờ chính xác cho mọi rẫy, vì mỗi nơi tưới cà phê, trồng tiêu, giữ rừng khác nhau. Nhưng nhịp chung của cao nguyên thì ai sống ở đó cũng nhận ra:

Ghi lại vào sổ năm nay rẫy mình tàn hoa lúc nào, năm sau sẽ biết trước để chuẩn bị. Đọc thêm nhịp hoa trong mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Dấu hiệu trên đất đỏ

Ở rẫy, thùng thường đặt trên cọc hoặc gác trên cành, dưới là đất đỏ bazan. Khi có cướp mật, nhìn xuống đất dưới cửa tổ sẽ thấy rõ hơn ở nền xi măng:

• Một lớp xác ong khô rải đều ngay dưới cửa một thùng, các thùng khác không có.
• Ống cửa bằng keo bị cào, có vết lở, đôi khi dính bụi đỏ do ong vật nhau rơi xuống đất rồi bò lên lại.
• Giữa trưa nắng gắt, lúc ong nhà khác đã bớt bay, riêng một thùng vẫn ồn ào lạ thường.
• Gió mạnh mà ong vẫn bay sát nhau thành cụm trước một cửa, chứ không dàn ra như bay đi làm.

Dời đàn mùa khô mà không mời ong cướp

Đây là phần nhiều nhà bỏ qua. Xe chở thùng đi qua đường đất gồ ghề, bầu mật bên trong bị dồn, có khi vỡ. Đặt xuống chỗ mới, mật rỉ qua khe, gió khô cao nguyên đưa mùi đi khá xa. Đàn mới đến thì đang hoảng, chưa định hướng, ong gác chưa đứng đủ. Một vài việc nhỏ giúp tránh chuyện đó:

1. Bịt cửa và dời vào chiều tối, khi ong đã về đủ. Chèn thùng chặt trên xe để bầu mật ít xóc.
2. Kiểm đáy thùng khi đặt xuống: thấy mật rỉ thì lau sạch, đặt khay hứng và rút khay ngay sáng hôm sau.
3. Đặt thùng mới tới cách xa các thùng có sẵn, càng xa càng tốt, cửa quay hướng khác.
4. Đêm đầu chỉ mở cửa hẹp, vừa một con ong. Vài ngày sau đàn ổn định mới nới dần.
5. Che gió cho cửa tổ bằng tấm phên tre hoặc bụi cây, vừa giữ ẩm vừa làm ong lạ khó thấy cửa.

Những việc liên quan khi mang ong đi xa có trong mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Khi đã bị cướp giữa mùa khô

Ngoài việc lau sạch mật và thu hẹp cửa, ở cao nguyên còn một lựa chọn: tách đàn bị cướp ra khỏi cụm. Nếu rẫy có góc khuất gió, gần mép rừng hoặc gần suối còn nước, chuyển đàn yếu về đó vào buổi tối. Không nên dời đàn đi cướp, vì đàn đó khỏe và quen đường, dời đi chỉ khiến nó lạc.

Không cho ăn nước đường để bù. Mùa khô cao nguyên gió nhiều, mùi ngọt lan xa và kéo thêm ong từ các rẫy bên cạnh. Một đàn bị cướp mà ong chúa còn sẽ hồi lại khi những trận mưa đầu mùa về.

Nhìn rộng hơn: chọn tổ giống chịu được mùa khô

Đàn đông quân, ống cửa dày, nhiều keo dự trữ thường tự giữ được mình qua mùa khô. Nếu muốn so tổ giống cao nguyên với tổ giống nuôi ở miền Đông Nam Bộ, có thể ghé xem cách nuôi tại trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh; trại có tổ giống, mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng từ sáp ong dú. Người muốn tận mắt xem cách thu hẹp cửa, cách đặt thùng chống cướp có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp