Đàn ong dú bỏ tổ ở cao nguyên: ẩm lạnh và đường đèo

Ở cao nguyên, ong dú ít khi bỏ tổ vì nóng như dưới đồng bằng. Cái làm đàn rời thùng ở đây thường đến từ hai phía ngược nhau: mùa mưa kéo dài với ẩm, lạnh, sương mù dày đặc, và mùa khô với gió mạnh thổi suốt ngày. Thêm vào đó là những chuyến chở tổ qua đường đèo, xóc nảy hàng giờ liền, đàn tới nơi mà chưa kịp hoàn hồn.

Bài này viết cho người nuôi ở vùng cao, nơi nhiệt độ ban đêm có thể xuống thấp, nhà vườn cà phê, sầu riêng, mắc ca xen rừng. Mỗi mục đi kèm việc làm được ngay để giữ đàn ở lại.

Mùa mưa cao nguyên: kẻ thù là ẩm chứ không phải nước

Mưa ở Tây Nguyên có khi dầm dề cả tuần, sáng sương, trưa mưa, đêm lạnh. Ong dú ít ra khỏi tổ những ngày này, sống bằng mật dự trữ. Vấn đề bắt đầu khi thùng gỗ ngấm nước: thành thùng lạnh, hơi ẩm đọng bên trong, nấm mốc mọc trên lớp sáp và phấn hoa dự trữ. Đàn vừa lạnh vừa ở trong một ngôi nhà ẩm ướt, đến khi tạnh mưa có thể dọn đi tìm chỗ khô hơn.

Dấu hiệu thùng đang quá ẩm

• Mặt trong nắp thùng đọng giọt nước vào buổi sáng.
• Có mảng mốc trắng hoặc xanh trên bọng phấn, mùi ẩm hắc khi hé nắp.
• Đáy thùng có nước đọng, gỗ sẫm màu và mềm.
• Ong ra vào thưa thớt kể cả những giờ trời hửng nắng.

Cách giữ thùng khô

1. Kê thùng cao khỏi mặt đất đất đỏ, đặt hơi nghiêng ra phía trước để nước không chảy ngược vào cửa tổ.
2. Làm mái che rộng hơn thùng, có mái hiên để mưa tạt không quất thẳng vào thành gỗ.
3. Chọn chỗ có nắng sáng chiếu vào để thùng khô nhanh sau mưa, tránh góc rậm luôn rỉ nước.
4. Không mở nắp vào ngày mưa, mỗi lần mở là hơi lạnh ẩm tràn vào.

Những tháng mưa kéo dài, nên ước lượng lượng mật dự trữ trước mùa và không thu mật quá tay ở cuối mùa khô. Mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên có lịch chăm theo từng giai đoạn.

Mùa khô: gió mới là thứ cần chắn

Mùa khô ở cao nguyên trời trong, nắng đẹp nhưng gió thổi mạnh và hanh. Thùng đặt ở chỗ trống, cửa tổ quay thẳng hướng gió thì ong phải vất vả giữ ấm cho ấu trùng ban đêm, ban ngày lại bị hút ẩm. Đàn không bỏ đi ngay, nhưng yếu dần, và đàn yếu là đàn dễ bỏ tổ khi gặp thêm một cú sốc khác như kiến tấn công hay bị dời chỗ.

Dùng hàng cây cà phê, bờ rào, vách nhà kho làm tấm chắn tự nhiên. Quay cửa tổ lệch khỏi hướng gió chính của vườn mình. Một tấm phên tre đặt sau thùng cũng đủ giảm gió lùa.

Chở tổ qua đèo: chuyến đi dễ làm đàn bỏ tổ nhất

Ở vùng cao, mua tổ giống hay chuyển đàn từ rẫy về nhà thường phải đi đường dài, có đoạn đèo dốc và đường đất. Đàn bị xóc, bị nóng trong xe, có khi bọng mật vỡ chảy dính ong. Tới nơi mà đặt ngay vào chỗ chưa chuẩn bị, rồi hôm sau thấy không hợp lại dời tiếp, thì đàn rất dễ bỏ đi.

1. Đóng cửa tổ vào buổi tối khi ong đã về hết, chở vào sáng sớm hoặc chiều mát.
2. Chèn thùng chặt, đặt thùng thẳng đứng theo đúng chiều như khi nuôi, lót bao tải dày dưới đáy để đỡ xóc.
3. Không để thùng trong cốp xe kín hoặc phơi nắng trên thùng xe máy khi dừng nghỉ.
4. Chuẩn bị sẵn chỗ đặt trước khi đi. Tới nơi đặt lên kệ, để thùng lắng vài chục phút rồi mới mở cửa tổ.
5. Đặt rồi thì không dời nữa. Nếu buộc phải dời, dời một lần, khoảng cách thật xa, đừng xê dịch từng chút.

Nói thêm một điều quan trọng: tổ giống nên là tổ được tách từ đàn nuôi, không phải tổ bắt từ rừng. Tổ rừng bị cưa khỏi hốc cây thường vỡ cấu trúc, đàn chấn động mạnh và tỉ lệ bỏ tổ cao hơn hẳn, chưa kể làm mất đàn ngoài tự nhiên. Đọc thêm ở mục Tổ giống vùng cao.

Đàn đã đi, làm gì với thùng?

Mở thùng ra xem. Nếu thấy mốc nhiều, gỗ mục ẩm thì lý do đã rõ, thùng đó nên thay hoặc phơi khô thật kỹ. Nếu còn mật, ấu trùng, cấu trúc nguyên vẹn mà ong đi hết, nghĩ tới việc bị quấy liên tục hoặc mới bị dời. Phần mật còn sót nếu sạch, không có mùi lên men thì vắt ra dùng, nhớ giữ ngăn mát vì mật ong dú nhiều nước.

Tìm đàn khoẻ để bắt đầu lại

Người nuôi vùng cao có lợi thế về nguồn hoa, nhưng khí hậu khắc nghiệt hơn nên càng cần đàn khoẻ ngay từ đầu. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nhân đàn bằng cách tách, có tổ ong dú giống, mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; thông tin chung có ở ongquy.com. Nếu muốn tìm tổ gần nhà để đỡ chặng đường xa, có thể hỏi thêm người nuôi trong vùng qua chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp