Đọc cửa tổ ong dú vùng cao trước và sau khi dời

Ở cao nguyên, sáng sớm sương phủ dày, cửa tổ ong dú gần như im lìm tới khi nắng xuyên qua được tán cà phê. Người mới lên nuôi hay hoảng vì cảnh đó, tưởng đàn có chuyện. Thật ra ong chỉ đang đợi ấm. Muốn đọc cửa tổ ở vùng này phải biết đợi, và phải biết nhìn vào đúng mấy thời điểm quan trọng nhất trong năm: trước và sau mỗi lần di chuyển đàn, đầu mùa khô và đầu mùa mưa.

Bài này không đi lại từ đầu những dấu hiệu cơ bản, mà tập trung vào chuyện người nuôi vùng cao hay gặp: dời thùng theo mùa hoa, che gió mùa khô, giữ đàn qua những trận mưa dầm, và dùng cửa tổ để biết đàn đã quen chỗ mới hay chưa.

Sương sớm và giờ đọc cửa tổ ở vùng cao

Ở đồng bằng, chín giờ sáng đã nắng gắt. Ở cao nguyên, nhất là những tháng cuối năm, chín giờ có khi vẫn còn hơi lạnh và ẩm. Ong dú là loài ưa ấm, nên nhịp ra vào chỉ bắt đầu đều khi thân thùng đã được nắng sưởi. Cách tính đơn giản: lấy lúc nắng chạm vào mặt thùng làm mốc, đợi thêm chừng nửa tiếng, rồi mới đứng nhìn.

Vì giờ ra vào lệch theo từng chỗ đặt, nên muốn so các đàn với nhau thì phải so trong cùng một buổi, sau khi tất cả đã có nắng. Thùng nằm dưới tán dày sẽ dậy muộn hơn thùng ở mép rẫy, đừng vội kết luận thùng đó yếu.

Đọc cửa tổ trước khi di chuyển đàn

Người nuôi vùng cao hay dời thùng theo mùa hoa: đưa vào gần rẫy cà phê lúc hoa nở, đưa về gần nhà khi mùa mưa tới. Mỗi lần dời là một lần đàn bị xáo trộn. Đàn khỏe chịu được, đàn yếu có thể bỏ tổ hoặc suy hẳn. Vì vậy trước mỗi đợt chở, nên dành vài buổi sáng nhìn cửa tổ để chọn.

1. Chọn đàn có ong ra vào đều, nhiều con về có cục phấn ở chân sau.
2. Ống cửa đầy đặn, có ong đứng canh. Ống mỏng, bỏ hoang thì để đàn đó ở yên.
3. Không chở đàn vừa tách xong hoặc đàn đang có kiến quấy.
4. Chiều tối hôm trước, khi ong đã về hết, mới bịt cửa tổ bằng lưới thưa hoặc mút xốp có lỗ thoáng.
5. Chở vào lúc trời mát, đặt thùng nằm đúng chiều như cũ, giảm xóc bằng bao tải hoặc rơm.
6. Đặt xong, để thùng yên một lúc rồi mới mở cửa, tốt nhất là vào sáng sớm hôm sau.

Phần kỹ thuật chở và đặt thùng chi tiết hơn có ở mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Mấy ngày đầu ở chỗ mới, cửa tổ kể gì

Đây là giai đoạn đọc cửa tổ có ích nhất. Ong cần học lại đường về, và mọi thứ đều hiện ra ở miệng ống.

Một chi tiết nhỏ: nếu đặt thùng mới ngay cạnh chỗ có đàn cũ, ong hai bên dễ lạc cửa. Nên giữ khoảng cách giữa các thùng, và mỗi thùng có một vật mốc riêng như gốc cây, cọc rào để ong nhận diện.

Mùa khô gió lộng: nhìn ống cửa

Mùa khô ở cao nguyên nắng nhưng gió rất mạnh và khô. Ống cửa tổ làm bằng sáp nhựa, gặp gió khô kéo dài thì nứt, mép bị bào mòn. Đàn khỏe sẽ sửa liên tục, nên nếu thấy ống cửa nhiều vết vá mới là dấu hiệu tốt. Ngược lại, ống nứt mà để nguyên nhiều ngày là đàn đang thiếu người làm.

Cách bảo vệ là đặt thùng khuất gió, quay cửa tránh hướng gió chính, che thêm tấm chắn phía đầu gió. Mùa khô cũng là lúc nguồn nước thiếu, đặt một khay nước nông có đá kê gần thùng giúp ong đỡ phải bay xa. Muốn biết thêm vùng mình lúc nào thiếu hoa, xem mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Mùa mưa dầm: đừng hoảng vì cửa tổ vắng

Có những tuần mưa dầm, cửa tổ gần như không có ong ra. Đàn đang sống nhờ mật dự trữ, chuyện đó bình thường. Thứ cần nhìn lúc này không phải nhịp ra vào mà là: có nước chảy vào miệng ống không, mặt thùng dưới cửa có ẩm mốc không, có kiến tranh thủ bò vào lúc ong ít canh không. Mái che phải rộng hơn thùng, thùng kê hơi nghiêng để nước không chảy về phía cửa.

Khi trời tạnh và có nắng trở lại, nhìn ngay buổi sáng đầu tiên. Đàn khỏe sẽ ào ra rất nhanh, nhiều con bay thẳng đi tìm hoa. Đàn đuối thì ra lác đác, chậm hơn hẳn các thùng bên cạnh.

Giữ đàn bền qua nhiều mùa

Đàn mạnh từ gốc thì chịu được những lần chở, những mùa gió và những tuần mưa. Ai đang muốn thêm đàn hoặc thay đàn yếu có thể tham khảo trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh tại ongquy.com; trại có tổ giống, mật ong dú và các món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật. Nếu muốn mua bán tổ, mật với người nuôi khác cùng vùng thì có thêm chợ cho.ongdu.com. Tổ đưa lên vùng cao nên chở vào mùa khô, khi đàn còn đủ thời gian quen chỗ trước mưa.

Câu hỏi thường gặp