Buông một đàn ong dú theo mùa khô, mùa mưa vùng cao

Trên cao nguyên, mỗi năm có hai khúc quanh mà người nuôi ong dú nào cũng phải đi qua: cuối mùa khô khi nắng gió hút cạn hoa, và giữa mùa mưa khi sương mù, mưa dầm kéo dài nhiều ngày liền. Phần lớn đàn yếu được phát hiện ở đúng hai khúc quanh này. Câu hỏi là đàn nào chỉ đang chịu mùa, sẽ hồi lại khi thời tiết đổi, và đàn nào đã thật sự không qua nổi.

Nhìn theo nhịp mùa giúp quyết định bình tĩnh hơn. Một đàn thưa quân vào tháng khô hạn chưa chắc đã hỏng; một đàn mốc giữa mùa mưa thì gần như không có cửa nếu cứ để nguyên chỗ cũ.

Đọc đàn yếu theo mùa ở vùng cao

Cột giữa là những đàn cần thời gian chứ không cần can thiệp nhiều. Cột phải là những đàn mà giữ thêm thường chỉ kéo dài vài tuần rồi vẫn mất, trong lúc kéo theo kiến, mốc sang các thùng đặt gần.

Cuối mùa khô: đừng nhầm đàn đói với đàn hỏng

Những tháng nắng gió trên cao nguyên, vườn cà phê đã qua mùa hoa, cỏ dại khô, nguồn phấn mật quanh trại thu hẹp rõ. Đàn ong dú tự co lại để sống qua giai đoạn này: giảm đẻ, ít ra ngoài. Người mới dễ hoảng khi thấy cửa tổ vắng.

Cách kiểm đơn giản: mở nắp nhẹ vào lúc trời ấm, tìm cụm bọng ong non ở giữa tổ. Còn bọng mới, còn chúa đẻ thì đàn vẫn sống, chỉ cần che bớt nắng gió, đảm bảo có nguồn nước sạch gần trại và kiên nhẫn chờ mưa. Chỉ khi không còn bọng mới qua hai, ba lần kiểm cách nhau một, hai tuần, kho mật trống trơn, mới tính đến chuyện dừng.

Giữa mùa mưa: mốc là lằn ranh rõ nhất

Mùa mưa ở vùng cao không chỉ là mưa mà còn là sương mù và hơi lạnh về đêm. Đàn khoẻ tự giữ khô tổ bằng cách bịt khe, quạt gió. Đàn yếu không làm nổi, hơi ẩm đọng lại và mốc bắt đầu từ góc thùng.

• Mốc nhẹ ở một góc, đàn còn đông: lau khô, chèn thêm mái che, kê thùng cao khỏi mặt đất ẩm.
• Mốc lan nhiều mảng, mùi hôi rõ, quân thưa: nên xử lý ngay, không chờ hết mưa. Để lâu, bào tử mốc và ruồi dễ lan sang các thùng xung quanh.

Những đàn mốc nặng không nên đem ghép quân sang đàn khác, vì dễ mang theo vấn đề. Dọn bỏ phần tổ hỏng, đem thùng ra phơi khi có nắng. Các bài về chuẩn bị trại trước mùa mưa có ở mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Sau chuyến di chuyển: chờ một tuần rồi mới phán

Trên cao nguyên, nhiều người dời đàn theo vườn hoa hoặc chuyển trại, có khi phải chở qua đường đèo, đường đất nhiều ổ gà. Thùng bị xóc mạnh thì bọng mật và bọng ấu trùng có thể vỡ, mật chảy ngập phần ong non.

1. Đặt thùng xuống chỗ mới, cân bằng, có che mát. Mở cửa tổ vào chiều tối hoặc sáng sớm.
2. Để yên ít nhất một tuần, không mở nắp. Đàn cần thời gian dọn mật chảy và làm quen vị trí.
3. Sau một tuần, kiểm: còn quân đông, còn bọng ong non nguyên thì giữ. Quân rất ít, phần lớn ấu trùng đã chết thì ghép phần còn lại vào một đàn khoẻ cùng trại, miễn là không có mốc.

Để lần sau ít mất hơn, chèn chặt thùng, chở lúc trời mát, đi chậm qua đoạn xấu. Xem thêm ở mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Không bù đàn bằng tổ rừng

Gần rừng, chuyện mất một đàn rồi vào rừng tìm tổ khác về bù là cám dỗ có thật. Đây là việc nên tránh: cưa hốc cây lấy tổ làm hỏng chỗ sống của đàn hoang, đàn mang về thường không trụ được trong thùng, và lại làm cạn dần nguồn ong tự nhiên của chính khu rừng nuôi trại mình. Cách bền hơn là nhân đàn bằng cách tách từ những đàn khoẻ đã có, vào đúng mùa hoa, khi đàn mẹ đủ đông.

Bổ sung đàn và học thêm từ một trại đang chạy

Nếu cần thêm đàn để bù lại sau mùa khó, tổ giống tách từ đàn nuôi là lựa chọn an toàn hơn tổ bắt ngoài tự nhiên. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi — xem tại ongquy.com. Ai muốn tận mắt xem cách một trại tách đàn, ghép đàn và xử lý đàn yếu có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp