Kiến rừng ở Tà Đùng: chọn chỗ và dời đàn ong dú

Ở vùng cao Tà Đùng, chỗ đặt tổ ong dú thường giáp bìa rừng: sau lưng là đồi cây, trước mặt là rẫy cà phê, bơ, mắc ca. Nguồn hoa dồi dào, nhưng cái giá phải trả là kiến rừng. Kiến ở đây không chỉ là loại kiến đen nhỏ trong nhà; có kiến vàng kết tổ lá trên cành, kiến đen lớn sống trong gốc cây mục, và những đoàn kiến di cư đi thành dòng sau mưa.

Với người nuôi vùng cao, chống kiến gắn liền với hai việc: chọn đúng chỗ đặt đàn ngay từ đầu, và biết lúc nào phải dời đàn đi. Bài này xoay quanh hai việc đó, theo nhịp hai mùa của Tây Nguyên.

Đọc địa hình trước khi đặt tổ

Trước khi đóng cọc dựng kệ, đi một vòng bán kính chừng mười bước quanh chỗ định đặt. Tìm ba thứ:

• Tổ kiến vàng trên cây: những búi lá cuộn dính bằng tơ trắng trên cành. Kiến vàng săn mồi trên tán, cành nào vươn tới tổ ong là đường xuống.
• Gốc cây mục, đống củi: nơi kiến đen lớn và mối làm tổ. Đặt kệ cách xa, đừng tiện tay dựa củi vào cột kệ.
• Lối thoát nước mưa: chỗ đất trũng sẽ ngập khi mưa dầm, kiến dưới đất dạt lên tìm chỗ cao, và chân kệ là chỗ cao gần nhất.

Chỗ tốt nhất thường là một khoảng đất hơi gồ, thoáng, cách tán rừng một quãng, có bóng râm buổi chiều từ một cây không có tổ kiến. Các bài về chọn chỗ theo địa hình đồi dốc nằm trong mục Nuôi ong dú cao nguyên.

Hai mùa, hai kiểu nguy cơ

Nhịp mùa mưa, mùa khô và việc chăm đàn theo từng mùa được viết riêng ở mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Khi nào nên dời đàn thay vì cố chống

Có những chỗ chống mãi không xong: dưới một cây lớn có tổ kiến vàng phủ kín tán, sát một ụ đất có tổ kiến đen, hay ở chỗ trũng ngập theo mùa. Mỗi tuần phải xử lý một lần là dấu hiệu chỗ đó không hợp. Ong dú chịu được việc dời chỗ nếu làm đúng cách, nên dời đi thường nhẹ việc hơn là ngày nào cũng canh.

1. Chuẩn bị chỗ mới trước: kệ dựng xong, chân kệ đã có nước hoặc mỡ, cỏ quanh đã phát sạch. Đừng dời đàn tới rồi mới làm chống kiến.
2. Dời lúc tối: chờ ong về tổ hết, khoảng sau khi trời tối hẳn, dùng mút xốp hay vải thưa bịt cửa tổ.
3. Kiểm thùng trước khi nhấc: soi đèn quanh thùng, dưới đáy và nắp. Đã có kiến bám ở thùng mà mang đi là mang kiến theo sang chỗ mới.
4. Giữ thùng thăng bằng: đường dốc rẫy dễ làm thùng nghiêng, bánh tổ bên trong có thể gãy, mật chảy ra lại càng kéo kiến.
5. Mở cửa tổ vào sáng hôm sau, đặt một cành lá trước cửa để ong ra định hướng lại chỗ mới.

Nếu chỉ dời trong cùng khu đất vài chục bước, ong có thể quay về chỗ cũ. Thường người nuôi dời xa hẳn một quãng, hoặc dời làm nhiều lần, mỗi lần một ít.

Dấu hiệu đàn đang chống kiến rừng

Kiến vàng và kiến đen lớn có hàm khoẻ, chúng cắn phá phần ống nhựa cây ở cửa tổ. Sáng ra thấy ống cửa bị khoét, thấy vụn nhựa đen rơi trên kệ, hay thấy ong chết rải rác kèm vài con kiến to, là đàn đã bị đánh trong đêm. Đàn khoẻ sẽ tự trét lại ống trong mấy ngày. Đàn yếu, ống không được sửa, quân thưa dần, đó là lúc cần dời đàn hoặc ghép quân.

Tổ giống quen vùng cao

Đàn đông quân là hàng rào tốt nhất trước kiến rừng. Người mới vào nghề ở vùng cao có thể mua tổ giống từ những người nuôi quanh vùng qua chợ mua bán tổ giữa người nuôi, hoặc tìm hiểu tổ giống, mật ong dú và các món từ sáp ong dú của trại Ong Quý. Ong dú nhân đàn bằng cách tách từ đàn đang nuôi; đừng bắt tổ trong rừng, vừa hại đàn hoang vừa dễ mang theo tổ yếu.

Câu hỏi thường gặp