Ong dú mất chúa sau khi chuyển đàn ở Tây Nguyên

Ở cao nguyên, phần lớn ca đàn ong dú mất chúa mà người nuôi kể lại đều dính tới một chuyến di chuyển: chở thùng lên rẫy cà phê mùa trổ bông, dời tổ tránh gió mùa khô, hay mang đàn mới mua từ dưới xuôi lên. Chúa ong dú bụng to, nặng nề, gần như không rời bánh nhộng; một cú xóc mạnh trên đường đất đỏ có thể làm vỡ bánh, và chúa nằm đúng chỗ dễ tổn thương nhất.

Bài này đi theo đúng trình tự ấy: phòng mất chúa khi chuyển đàn, nhận ra sau khi tới nơi mới, và vì sao khí hậu cao nguyên khiến việc gây lại chúa chậm hơn so với vùng thấp.

Vì sao chuyến đi dễ làm mất chúa

Chúa ong dú khác hẳn chúa ong mật thường gặp. Sau khi giao phối, bụng chúa phình to và chúa gần như không bay nữa, chỉ bò trên bánh nhộng để đẻ. Bánh nhộng lại được xây bằng sáp pha nhựa cây, khá giòn. Khi thùng bị nghiêng, bị xóc liên tục, bánh có thể nứt hoặc sụp xuống đáy, và chúa có thể bị đè hoặc rơi ra khỏi khối bánh.

Đường lên rẫy ở Tây Nguyên thường dốc, nhiều ổ gà, mùa mưa lầy, mùa khô bụi. Chở thùng bằng xe máy buộc sau yên là kiểu xóc mạnh nhất.

Chuẩn bị trước khi chở đàn

1. Chọn giờ: chuyển vào chiều tối hoặc sáng sớm khi ong đã về tổ. Ở cao nguyên, tránh những đêm mùa khô lạnh sâu, vì đàn vừa bị xáo trộn lại phải chống lạnh.
2. Bịt cửa thoáng: bịt ống cửa bằng lưới mịn, không bịt kín hẳn để đàn còn thở.
3. Chèn thùng: đặt thùng nằm đúng chiều bánh nhộng như khi treo, chèn bao tải hoặc rơm quanh cho bớt rung.
4. Đi chậm đoạn xấu: những đoạn dốc đất, ổ gà nên dắt xe hoặc đi số thấp.
5. Đặt ngay vào chỗ mới: tới nơi thì đặt thùng chắc chắn, có mái che, rồi mới mở cửa. Không mở nắp xem ngay hôm đó.

Nhận ra mất chúa sau khi tới chỗ mới

Những ngày đầu ở chỗ mới, đàn nào cũng bay lượn định hướng, ra vào lộn xộn, nên chưa kết luận gì được. Mốc để xem là sau khoảng hai tới bốn tuần, khi đàn đã quen đường.

Nếu khi mở thấy bánh nhộng bị sụp hoặc lệch hẳn, khả năng cao chuyến đi đã gây ra vấn đề. Đừng cố dựng lại bánh bằng tay; chỉ dọn phần vỡ rơi xuống đáy để tránh kiến và ruồi đẻ trứng vào.

Khí hậu cao nguyên làm việc gây chúa chậm hơn

Đàn mất chúa có thể tự nuôi chúa mới nếu trong tổ còn ô nhộng non và đủ quân. Nhưng ở Tây Nguyên có hai giai đoạn khiến chuyện này khó hơn so với vùng đồng bằng.

Mùa khô: đêm lạnh, ngày hanh gió

Khoảng cuối năm tới đầu năm, đêm trên cao nguyên xuống lạnh, gió mùa khô thổi mạnh. Đàn phải dồn sức giữ ấm bánh nhộng, nhịp đẻ và nuôi đều chậm lại. Một đàn vừa mất chúa vào lúc này có ít quân dư để nuôi chúa mới.

Mùa mưa: mưa dầm nhiều ngày

Mưa kéo dài khiến ong ít ra ngoài, mà chúa tơ cần những ngày khô ráo để bay giao phối. Mưa dầm liền mấy tuần thì chúa mới có thể ra đời nhưng chậm bắt đầu đẻ, thêm một khoảng thời gian đàn tiếp tục hao quân.

Vì vậy những việc làm xáo trộn đàn như chuyển chỗ hay tách đàn, ở cao nguyên nên dồn vào giai đoạn ấm, hoa nở nhiều, ví dụ quanh mùa cà phê trổ bông khi trời đã bớt lạnh. Đọc thêm về lịch nắng mưa trong chuyên mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Khi nào nên cứu, khi nào nên ghép

• Đàn còn đông, có ô nhộng non hoặc có ô to bất thường ở rìa bánh: che chắn kỹ, chờ đàn tự gây chúa.
• Đàn còn đông nhưng không còn ô nhộng non: ghép một miếng bánh nhộng có ô chúa lấy từ đàn khoẻ.
• Đàn đã mỏng, quá một tháng rưỡi không có ong non: gom phần quân và mật còn lại, chuẩn bị đón đàn mới.

Thùng che chắn và cách đặt thùng chống gió, chống thú phá có ở mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Nguồn đàn thay thế cho người nuôi vùng cao

Người nuôi ở cao nguyên thường giữ một hai đàn thật khoẻ ở chỗ cố định, không chở đi đâu, để làm nguồn bánh nhộng khi đàn khác gặp chuyện. Nếu cần thêm tổ giống, có thể xem các đàn ong dú giống, mật và đồ từ sáp ong dú của trại Ong Quý, hoặc tìm người nuôi gần mình đang có đàn dư trên chợ mua bán tổ ong dú để đỡ một chuyến chở đường xa.

Câu hỏi thường gặp