Ong dú bị lạnh kéo dài mùa mưa: phục hồi đàn ở Tà Đùng

Tại sao ong dú suy yếu khi mưa kéo dài

Ở Tà Đùng, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 là giai đoạn thử thách nhất. Nhiệt độ ban đêm xuống 15–18°C, kéo dài liên tục khiến ong dú—loài nhiệt đới yêu ấm—phải dồn năng lượng để giữ ấm tổ thay vì kiếm ăn. Hoa rừng cũng khan hiếm do mưa, chỉ có cà phê và vài loài bụi nở rải rác. Đàn không đủ thức ăn, không đủ ấm, suy yếu dần. Mình nhận thấy đàn chậm phát triển, công ong ít ra khỏi tổ, chúa giảm sản lượng trứng.

Cộng thêm độ ẩm cao từ mưa, tổ dễ bị ẩm mốc nếu không thông thoáng. Vài lần mình bỏ qua, thấy bọng sáp mất độ bền, ấu trùng chậm phát triển. Kinh nghiệm sớm nhất là không để tình trạng này kéo dài quá 2–3 tuần, vì đàn sẽ bỏ tổ hoặc suy kéo dài sang mùa khô.

Cách giữ ấm và thông thoáng tổ

Mình di chuyển các tổ vào khu có mái che, ven rừng nhưng không quá sâu vào nơi ẩm. Tại Tà Đùng, mình dùng lán tre với lợp tranh, để hai bên hông hở để gió thoáng. Tránh che kín hoàn toàn vì ong dú cần không khí lưu thông. Dưới tổ đặt một tấm gỗ nhỏ, không để tiếp đất trực tiếp—tổn thất nhiệt qua đất rất nhanh.

Về đêm, khi nhiệt độ xuống dưới 17°C, mình dùng vải cotton mỏng để quấn quanh thân tổ, chỉ che ba mặt, mặt trước để ong ra vào. Không dùng nhựa dày vì tạo ngưng tụ nước bên trong. Buổi sáng nắng nhẹ, mình tháo vải ra để tổ thông gió và hấp thụ ấm.

Cho ăn bổ sung thông minh

Khi hoa khan, mình cho ăn bổ sung từ sớm tháng 5, không chờ đến khi đàn quá yếu. Cho mật ong từ năm trước hoặc đường loãng (1 phần đường : 1 phần nước, để nguội) trong những chiếc cốc nhỏ đặt gần lối vào tổ. Ong dú sẽ tự hút. Mỗi tuần cho 200–300ml cho một đàn vừa, tùy kích cỡ đàn.

Tuyệt đối không cho quá nhiều một lúc vì sẽ làm tổ ẩm. Mình cũng thử cho thịt côn trùng tươi (kiến, ruồi nhỏ) để bổ sung protein, nhưng ở Tà Đùng, kiến rừng có thể lợi dụng cơ hội này tấn công. Do đó, mình chỉ cho vào buổi sáng sớm, lượng nhỏ, và kiểm tra ngay sau 2–3 giờ.

Theo dõi và quyết định khó

Mỗi 3–4 ngày, mình kiểm tra một lần: đếm ong ra vào, xem có bọng sáp mới, chúa có hoạt động. Nếu đàn quá yếu—ít hơn 50% số ong bình thường, không có bọng sáp mới sau 2 tuần—mình phải quyết định: buông đàn hay gộp vào đàn khác. Gộp đàn là cách tốt nhất ở Tà Đùng, vì ong dú không hung hãn như ong mật, chúng sẽ hòa nhập nếu cách làm đúng. Mình gộp vào buổi chiều, khi ong ít ra khỏi, dùng một chiếc vải mỏng che giữa tổ cũ và tổ mới trong 1–2 ngày để chúng quen mùi nhau.

Tránh bỏ tổ quá lâu vì lãng phí công sức năm trước. Nhưng cũng đừng cố gắng cứu một đàn sắp chết vì sẽ ảnh hưởng đến các đàn khác—bệnh, kiến, thú rừng sẽ lợi dụng sự yếu này.

Mình cũng nhận ra rằng những đàn vượt qua mùa mưa lạnh này sẽ rất khỏe vào mùa khô. Chúng như được "tập luyện", có khả năng chống chịu tốt hơn. Vì vậy, mục tiêu không phải là tránh mất đàn hoàn toàn, mà là giảm tỷ lệ mất, giữ được 70–80% đàn qua mùa mưa. Ở Tà Đùng, với rừng phong phú và hồ nước, điều kiện vẫn tốt hơn nhiều nơi khác, chỉ cần kiên nhẫn và chỉnh sửa kỹ thuật theo từng tuần.

Câu hỏi thường gặp