Giáp hạt mùa khô vùng cao: nhận ra sớm qua từng chặng

Trên cao nguyên, mùa khô không chỉ là nắng. Gió thổi liên tục, đất nứt, suối cạn, rẫy cà phê và rừng thưa thay màu. Với tổ ong dú, cái nguy không đến vào ngày nắng nhất mà đến âm thầm sau đợt hoa rộ, khi rẫy đã tàn bông và lớp cây bụi ven rừng khô lại. Người nuôi vùng cao nào cũng từng mở thùng giữa mùa khô và giật mình vì bọng mật vơi đi quá nhanh.

Mùa khô cao nguyên đi qua ba chặng

Thay vì nhớ tháng cố định, người nuôi vùng cao dễ theo dõi hơn nếu chia mùa khô theo những gì nhìn thấy ngoài rẫy.

Chặng đầu: mưa vừa dứt, cây còn xanh

Đất còn ẩm, cây bụi ven rừng và cỏ dại vẫn ra hoa. Đàn ong dú thường khoẻ nhất trong năm. Đây là lúc dễ chủ quan, thu mật mạnh tay vì thấy bọng đầy.

Chặng giữa: rẫy nở rộ

Khi các vườn bắt đầu tưới, nhiều loại cây trên rẫy ra hoa cùng lúc. Ong tận dụng nguồn dồi dào trong thời gian ngắn. Đồng thời đây cũng là lúc nhiều rẫy phun thuốc, cần để ý ong chết ở cửa tổ.

Chặng cuối: hoa tàn, gió hanh

Hoa rẫy rụng hết, cây bụi khô, gió mạnh. Đây chính là quãng giáp hạt. Đàn vẫn phải nuôi ấu trùng, vẫn phải giữ ẩm cho tổ trong gió khô, nhưng nguồn vào gần như không còn.

Vì sao gió khô làm đàn hao nhanh

Ong dú giữ tổ trong một nhiệt độ và độ ẩm khá ổn định để ấu trùng lớn được. Gió hanh hút ẩm qua khe thùng, nắng trưa làm thành gỗ nóng, đêm vùng cao lại lạnh. Đàn phải tiêu năng lượng để bù chênh lệch đó, và năng lượng ấy lấy từ chính bọng mật. Vì vậy cùng một lượng dự trữ, đàn ở nơi gió lộng cạn nhanh hơn đàn đặt nơi khuất gió.

Hai việc nhỏ giúp nhiều: kê thùng ở chỗ có bụi cây chắn hướng gió chính, và trám kín khe hở lớn bằng sáp hoặc keo ong cũ, chừa đúng miệng ống cửa.

Đọc dấu hiệu ngay tại rẫy

Ở vùng cao, mở thùng nên chọn khoảng giữa buổi sáng khi đã ấm, tránh sáng sớm sương lạnh và chiều gió lớn. Mở nhanh, đậy kín, không để tổ phơi gió lâu.

Chuẩn bị từ mùa mưa

Người nuôi lâu năm ở cao nguyên thường nói gọn: mùa khô của đàn được quyết định từ mùa mưa. Cụ thể:

1. Chừa mật khi thu. Chặng đầu mùa khô bọng đầy rất dễ khiến người ta thu mạnh. Chừa lại phần bọng phía gần buồng ấu trùng.
2. Không tách đàn muộn. Tổ con cần thời gian lớn trước khi vào chặng cuối. Tách sát quãng hanh là để tổ con đi qua mùa khó với tay trắng.
3. Giữ cây bụi, hoa dại quanh khu tổ. Khi phát rẫy, chừa lại một dải ven suối, ven rừng. Đó là nguồn phụ khi rẫy đã tàn.
4. Ghi chép. Ghi ngày hoa rẫy tàn mỗi năm, vài năm sẽ thấy quãng giáp hạt của chính khu mình.

Những ghi chép theo mùa của vùng cao được gom lại ở mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên; còn chuyện cây rừng nào cho hoa vào lúc nào thì xem thêm Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

Khi phải cho ăn

Cho ăn là chữa cháy. Khi bọng phấn cạn và đàn đã kéo ấu trùng ra, cho một lượng nhỏ mật ong dú sạch đặt trong thùng, gần buồng tổ. Không đặt ngoài trời: gió làm khô, kiến và ong lạ kéo tới, dễ sinh cướp mật giữa các đàn. Ngưng ngay khi rẫy có hoa trở lại và ong mang phấn về.

Tổ giống và học nghề

Nếu định gây đàn hoặc bù đàn hao sau mùa khô, nên đón tổ giống vào đầu mùa mưa, khi nguồn hoa đang lên. Trại Ong Quý ở Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Với người nuôi rải rác nhiều thùng trên rẫy, ghi lại lịch kiểm tra từng đàn trên app quản lý trại ong giúp không bỏ sót đàn nào khi mùa khô kéo dài.

Câu hỏi thường gặp