Mưa dầm, gió mùa khô: giữ đàn ong dú vùng Tà Đùng

Trên cao nguyên, cực đoan không đến theo kiểu một cơn bão rồi thôi. Nó đến theo mùa và kéo dài: mùa mưa thì mưa dầm cả tuần, sương mù tới trưa mới tan; mùa khô thì gió thổi rát mặt nhiều ngày liền, đêm se lạnh, nắng trưa lại gắt. Đàn ong dú ở vùng Tà Đùng không chết vì một đêm, mà hao dần qua nhiều tuần nếu người nuôi không tính trước cho từng mùa.

Vì vậy, chuẩn bị trước ở đây có nghĩa là hai lần chuẩn bị mỗi năm, mỗi lần cho một kiểu thời tiết khác hẳn nhau. Bài này đi theo đúng hai mùa đó, cộng thêm chuyện riêng của đất dốc mà người nuôi dưới đồng bằng ít gặp.

Hai mùa, hai kiểu rủi ro

Hai mùa nối nhau nên việc chuẩn bị cho mùa sau thường bắt đầu từ cuối mùa trước. Theo dõi kỹ hơn từng giai đoạn ở chuyên mục mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Trước mùa mưa: đất dốc là chuyện đầu tiên

Dưới đồng bằng, đất mềm làm lún chân kê. Trên sườn đồi, chuyện nặng hơn: nước chảy tràn cuốn đất ở chân giá, chân trụ hẫng một bên và giá trượt dần xuống dốc. Một trận mưa dầm vài ngày có thể làm việc mà cả mùa khô không làm được.

1. San mặt bằng riêng cho từng giá. Đào bậc nhỏ vào sườn, nện chặt, đặt đá phẳng hoặc gạch làm đế. Đừng kê thùng trên mặt dốc tự nhiên rồi chêm đá bên dưới.
2. Làm rãnh chặn phía trên dốc. Một rãnh nông chạy ngang phía trên khu đặt tổ để nước từ trên đồi đổ xuống rẽ sang hai bên, không chảy qua chân giá.
3. Mái che dốc về phía sau. Cửa tổ quay ra hướng đón nắng sớm, mái nghiêng ra sau để nước không chảy trước cửa.
4. Thùng gỗ dày, khô. Gỗ mỏng ngấm nước qua nhiều ngày mưa liên tục. Thùng cũ có khe nứt thì trám lại trước mùa.
5. Phát quang vừa đủ quanh giá. Cỏ mùa mưa lên rất nhanh, che gầm thùng và làm cầu cho kiến.

Trước mùa khô: gió và lạnh

Mùa khô ở Tây Nguyên thường có những đợt gió mạnh kéo dài nhiều ngày. Thùng đặt trên đỉnh đồi trống chịu gió lùa vào cửa tổ, cộng với đêm lạnh, đàn phải tốn nhiều sức giữ ấm cho ổ trứng.

• Tận dụng cây và địa hình: đặt tổ ở phía khuất gió của sườn đồi, sau hàng cây hoặc bụi rậm. Đừng chặt hết cây quanh khu nuôi chỉ cho thoáng.
• Hạn chế khe hở: kiểm nắp và thân thùng, chỗ nào hở lớn thì chèn lại. Cửa tổ để ong tự điều chỉnh, không bịt bớt.
• Khói đốt nương rẫy: mùa khô hay có đốt dọn rẫy. Khói theo gió dồn vào khu đặt tổ làm ong hoảng và bỏ bay. Nếu biết khu xung quanh hay đốt, đặt tổ xa phía cuối gió và phát quang dải trống quanh khu nuôi để phòng lửa lan.

Chừa mật cho những tuần thiếu hoa

Trên cao, sáng sương mù và chiều lạnh nên mỗi ngày đàn chỉ bay được ít giờ hơn so với đồng bằng. Giai đoạn giao mùa, hoa rừng thưa, đàn sống chủ yếu bằng mật dự trữ. Vì thế khi thu mật, nên để lại phần đủ cho đàn qua những tuần ít hoa, nhất là đàn mới tách hoặc đàn ở rìa rừng ít cây hoa. Đọc thêm về các loại hoa theo mùa ở rừng Tà Đùng và nguồn hoa.

Một nguyên tắc nữa ở vùng rừng: không bắt tổ hoang trong rừng về nuôi để bù đàn hao. Đàn hoang là một phần của rừng, và tổ bắt về thường không sống được lâu. Muốn tăng đàn thì tách từ đàn khỏe đang nuôi vào lúc thời tiết ổn định và hoa nhiều.

Khi sự cố đã xảy ra

Giá trượt hoặc thùng đổ sau mưa: dựng lại đúng chiều, đặt về đúng vị trí, sửa mặt bằng ngay hôm đó trước khi trời mưa tiếp. Nước vào thùng: mở nắp ở chỗ có nắng nhẹ, thấm bớt nước đọng, đậy lại. Đàn yếu đi sau một đợt lạnh dài: không mở thùng nhiều lần, che chắn gió thêm và để yên.

Ghi lại ngày, kiểu thời tiết và đàn nào bị ảnh hưởng. Sau một hai năm, những ghi chép đó cho biết chỗ nào trong khu nuôi chịu gió nhất, chỗ nào hay đọng nước, để dời giá cho hợp. Ai quản lý nhiều thùng có thể ghi trên điện thoại bằng app.ongdu.com.

Tổ giống từ vùng thấp có hợp trên cao không

Đây là câu hay được hỏi khi đàn hao sau mùa khắc nghiệt. Đàn mang lên cao cần thời gian quen với nhịp lạnh và nguồn hoa mới, nên chọn đàn đông quân, tổ đã ổn định, và đưa lên vào lúc thời tiết êm, không vào giữa đợt mưa dầm hay đầu đợt gió. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống, mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú; xem thêm tại ongquy.com và hỏi trại về cách vận chuyển, thời điểm phù hợp cho vùng cao trước khi mua.

Câu hỏi thường gặp