Ong dú cao nguyên chững dù nắng: đêm lạnh hay thiếu hoa

Ai nuôi ong dú ở vùng cao quanh Tà Đùng đều quen cảnh này: giữa mùa khô, trời xanh ngắt, nắng trưa rát mặt, vậy mà cửa tổ đến tận chín mười giờ sáng mới lác đác vài con, rồi đầu giờ chiều lại thưa hẳn. Người từ đồng bằng lên dễ hoảng, tưởng đàn bệnh. Thật ra cái nắng trưa ở cao nguyên đánh lừa mắt người, còn ong thì sống theo nhiệt độ của cả ngày, kể cả những giờ sương lạnh mà ta ngủ không thấy.

Nắng trưa không nói lên điều gì, hãy nhìn đồng hồ buổi sáng

Ong dú là loài nhỏ, thân ít giữ nhiệt. Sau một đêm lạnh, đàn co cụm vào giữa tổ để giữ ấm cho bánh trứng, và chỉ cho quân ra khi không khí ngoài cửa đã đủ ấm. Ở cao nguyên mùa khô, giờ đó đến muộn hơn hẳn so với dưới đồng bằng. Nên đừng so cửa tổ lúc bảy giờ sáng ở Tà Đùng với một đàn ở miền Tây.

Cách kiểm nhanh: ghi lại giờ mà bạn thấy chừng mươi con ra vào liên tục ở cửa. Nếu giờ đó cứ lùi dần theo những đêm lạnh hơn, rồi sớm trở lại khi đêm ấm lên, thì đàn đang phản ứng với thời tiết, không phải đang suy.

Bốn nguyên nhân hay gặp ở vùng cao, theo thứ tự nên nghĩ tới

1. Đêm lạnh, sáng ấm chậm. Ra muộn, về sớm, giữa trưa vẫn có ong đi làm. Đàn vẫn có phấn mang về.
2. Gió khô. Những ngày gió thổi mạnh qua đồi, ong ra cửa rồi quay vào, số chuyến bay giảm rõ, nhất là thùng đặt chỗ hở.
3. Thiếu hoa. Rẫy cà phê đã qua đợt hoa, cỏ dại khô cháy, rừng thưa hoa. Ong vẫn ra nhưng về tay không.
4. Mất chúa. Hiếm hơn ba thứ trên, nhưng nếu đàn thưa liên tục nhiều tuần và không thấy ong non tập bay thì phải mở xem.

Bảng đối chiếu nhanh cho người nuôi vùng cao

Giữ ấm và chắn gió: làm gì cho thùng ở Tà Đùng

Ở đồng bằng người ta lo che nắng. Lên cao, việc quan trọng hơn là cho cửa tổ đón được nắng sớm và giữ thùng khỏi bị gió lùa thẳng ban đêm.

• Quay cửa tổ về hướng đông hoặc đông nam để nắng đầu ngày rọi tới sớm.
• Đặt thùng nép sau bụi cây, hàng rào hay vách nhà ở phía đón gió, đừng đặt giữa đồi trống.
• Thùng gỗ dày giữ nhiệt tốt hơn thùng mỏng; khe hở ở nắp nên chèn kín.
• Không mở thùng vào sáng sớm hay chiều muộn khi trời còn lạnh, mỗi lần mở là đàn mất nhiệt của cả buổi.

Ai mang tổ từ vùng thấp lên cần chú ý hơn: đàn chưa quen lạnh sẽ chững lâu hơn đàn bản địa. Chuyện vận chuyển và chọn chỗ đặt có ở Bảo vệ & di chuyển đàn.

Khi đàn chậm vì hết hoa

Nhịp hoa ở cao nguyên đi theo hai mùa rõ rệt. Mùa mưa cỏ cây xanh tốt, nhiều hoa dại nhỏ; mùa khô thì sau đợt hoa cà phê và vài loại cây rừng, đất trời khô dần, nguồn hoa mỏng đi trông thấy. Đàn đang đông mà gặp khoảng trống này sẽ chậm lại và tự giảm việc nuôi ấu trùng để giữ mật.

Lúc này đừng chia đàn, đừng thu mật, và đừng dời thùng đi lung tung tìm hoa. Hãy để đàn giữ sức tới khi mưa về. Muốn hiểu rõ mùa hoa quanh rẫy và rừng gần nhà, xem chuyên mục Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

Kiểm tra chúa: chọn buổi trưa ấm nhất

Nếu đã giữ ấm, đã chắn gió, các đàn khác quanh đó đã chạy lại mà riêng một thùng vẫn thưa, khi ấy mới mở. Chọn giữa trưa nắng, không gió. Nhìn xem có cụm trứng mới, ấu trùng non hay không. Có thì chúa vẫn ổn, chỉ là đàn yếu; không có thì tính ghép với đàn khác. Cách chọn tổ chịu được khí hậu vùng cao có ở Tổ giống vùng cao.

Nguồn tổ giống và học thêm tại trại

Người nuôi vùng cao hay muốn so đàn của mình với đàn ở vùng thấp để biết đâu là nhịp bình thường. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú theo lối tách đàn, có tổ giống, mật ong dú, son dưỡng làm từ sáp ong dú và hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Nếu muốn tận mắt xem cách mở thùng, đọc bánh trứng và tách đàn, có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp