Xem cửa tổ đoán sức đàn khi trời se lạnh vùng cao

Trên cao nguyên, sáng ra sương phủ trắng vườn cà phê, bảy giờ mà cửa tổ ong dú vẫn im lìm. Người dưới xuôi lên mua tổ hay hoảng vì tưởng đàn yếu. Thật ra ong dú vùng cao dậy muộn: chúng chờ nắng xuyên sương, thân ấm lên rồi mới bay. Đọc cửa tổ ở đây phải theo giờ của núi, không theo giờ của đồng bằng.

Bài này dành cho người sắp di chuyển đàn, mua tổ từ rẫy này mang sang rẫy khác, hay chở tổ từ vùng thấp lên. Cửa tổ cho biết đàn có đủ sức chịu chuyến đi không, và sau chuyến đi có hồi lại không.

Ong dú vùng cao sống theo nắng

Ong dú là loài nhỏ, không tự sưởi ấm giỏi như ong mật. Khi trời se lạnh, đàn co vào trong, bít bớt cửa và bay ít đi. Ở Tây Nguyên, những tháng cuối năm và đầu năm sáng thường lạnh, sương dày, gió mùa thổi mạnh qua đồi trống. Cả mùa mưa cũng có nhiều ngày âm u liên tục.

Nghĩa là cùng một đàn, nhìn lúc bảy giờ sáng sương mù thì tưởng sắp chết, nhìn lúc mười giờ nắng ráo thì lại rộn ràng. Người mua phải chọn đúng giờ, nếu không sẽ bỏ lỡ tổ tốt hoặc mua nhầm tổ dở.

Đọc cửa tổ theo từng khung giờ

Những dấu hiệu cho thấy đàn đủ sức để chở đi

Di chuyển là một cú sốc với đàn: rung lắc trên xe, đổi chỗ, phải nhận lại đường bay. Chỉ những đàn khoẻ mới chịu nổi. Trước khi đóng cửa tổ để chở, nhìn kỹ:

• Ống cửa chắc và được trét kỹ. Ở vùng cao, đàn khoẻ thường làm ống dày hơn vì có nhiều nhựa cây quanh rẫy. Ống mỏng, rách là đàn đang thiếu quân.
• Ong gác luôn có mặt kể cả lúc trời lạnh. Lạnh thì ong gác đứng lui vào trong ống, nhưng vẫn thấy đầu chúng ở miệng ống.
• Ong về có phấn ở chân sau vào giữa buổi sáng. Đàn có phấn về là đàn đang nuôi con, đủ lực để hồi lại sau chuyến đi.
• Dưới cửa tổ sạch, không có đống xác ong. Xác nhiều sau một đợt lạnh là dấu hiệu đàn đã mất sức.

Đàn nào thiếu từ hai dấu hiệu trở lên thì để lại, chờ qua đợt lạnh hay đợt mưa dầm rồi tính.

Chở đàn đi sao cho cửa tổ còn nói thật

1. Đóng cửa tổ vào chiều tối, khi ong đã về hết. Dùng lưới mịn hoặc nút mềm có lỗ thoáng, không bít kín.
2. Chở nhẹ, kê êm, tránh nắng gắt chiếu thẳng vào thùng giữa trưa trên đường đèo.
3. Đặt tổ vào chỗ mới, có mái che mưa, kê cao, tránh hướng gió lùa thẳng vào cửa.
4. Sáng hôm sau đợi tan sương mới mở cửa. Mở khi trời còn lạnh, ong ra gặp rét dễ không về được.

Ba ngày đầu, xem cửa tổ vào khoảng giữa buổi. Ong bay vòng quanh định hướng là tốt. Đến ngày thứ tư, thứ năm phải thấy ong mang phấn trở lại. Nếu cửa vẫn vắng và xác rơi nhiều, kiểm tra kiến, nước đọng trong thùng, hay chỗ đặt quá lạnh. Các bài về chở đàn và chống thiên địch nằm ở mục Bảo vệ & di chuyển đàn; còn chuyện đổi mùa, xem thêm Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Đừng nhầm phản ứng giữ ấm với đàn yếu

Hai cảnh dễ lẫn nhau. Đàn khoẻ gặp lạnh: cửa bít bớt nhưng gọn, ong gác đứng dày, nắng lên là ra ngay. Đàn yếu gặp lạnh: cửa bỏ ngỏ hoặc méo mó, không con nào gác, nắng lên vẫn lèo tèo. Khác nhau ở chỗ có người canh cửa hay không. Đàn có người canh là đàn còn tổ chức tốt.

Muốn có tổ giống chắc tay

Người ở cao nguyên mới nuôi thường cần một vài đàn mạnh làm gốc rồi tự tách dần. Trại ong dú Ong Quý ở Tây Ninh cung cấp tổ ong dú giống, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Nếu mua từ vùng thấp chở lên, nên hỏi trại chọn đàn đang có phấn về đều và chở vào mùa khô ráo. Người muốn tìm tổ ngay gần mình có thể dạo chợ mua bán tổ giữa người nuôi, rồi áp đúng cách đọc cửa tổ ở trên trước khi trả tiền.

Câu hỏi thường gặp