Thu mật ong dú ven rừng Tây Nguyên: lấy bao nhiêu là vừa

Người dưới xuôi lên cao nguyên nuôi ong dú hay mang theo một thói quen: thấy bầu mật đầy là lấy. Trên này cách đó dễ hụt đàn. Lý do nằm ở lịch trời. Tây Nguyên có mùa mưa dài, mưa dầm nhiều ngày liền, sương mù buổi sáng, và những ngày đó ong dú gần như nằm nhà. Cả đàn sống bằng phần mật tích được từ mùa khô.

Nên với đàn đặt ven rừng, ven rẫy ở vùng như Tà Đùng, câu hỏi đúng không phải «tổ đầy chưa» mà là «còn bao lâu nữa tới mùa mưa dầm, và đàn cần bao nhiêu để qua được».

Lịch một năm của đàn ong dú cao nguyên

Không cần thuộc ngày tháng chính xác, chỉ cần nhìn trời ở chỗ mình. Phần lớn Tây Nguyên có mùa khô từ khoảng cuối năm tới đầu mùa hè, mùa mưa kéo từ giữa năm tới gần cuối năm. Theo đó, đàn ong dú đi qua ba chặng:

Cái bẫy là cuối mùa khô bầu mật thường đầy nhất, nhìn rất hấp dẫn. Nhưng đó chính là kho lương cho mùa mưa sắp tới. Lấy ở thời điểm này giống như lấy gạo của nhà trước mùa giáp hạt. Xem thêm cách chuẩn bị đàn cho từng mùa ở mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Ước phần dư bằng mắt, không bằng cân

Mỗi lần mở thùng, nhìn theo thứ tự từ trong ra ngoài:

• Vùng ấu trùng ở giữa: đông, đều, nhiều lớp thì đàn mạnh. Vùng này không bao giờ đụng tới.
• Lớp bầu phấn bao quanh: phấn nhiều chứng tỏ ngoài rừng còn hoa.
• Lớp bầu mật ngoài cùng: đây là phần duy nhất được xét thu. Nếu lớp này dày, bầu căng, kín kẽ, và còn bầu mới đang xây thêm thì mới có phần dư.

Một quy tắc dễ nhớ cho người vùng cao: lấy được bao nhiêu thì cũng phải để lại phần nhiều hơn. Gần tới mùa mưa thì để lại nhiều hơn nữa. Năm nào mùa khô ngắn, hoa rừng kém, cứ coi như năm không thu.

Thu sao cho đàn ven rừng ít bị động

1. Chọn buổi sáng nắng ráo, sau khi sương tan. Ngày âm u ẩm ướt, mở thùng dễ làm tổ hút ẩm.
2. Mở nắp chậm, quan sát vài phút cho đàn quen.
3. Cắt gọn từng bầu mật ở rìa ngoài bằng dao sạch, khô. Tránh làm vỡ bầu khác.
4. Lau mật rỉ trong thùng. Ven rừng có nhiều kiến, ruồi lính đen và thằn lằn, mùi mật vương lại dễ kéo chúng tới.
5. Đậy nắp, chèn kín khe hở. Mùa chuyển mưa, khe hở là đường cho nước và kiến vào.
6. Ghi lại tổ nào đã thu, thu ngày nào, lấy chừng bao nhiêu bầu.

Mật ong dú rừng: nói đúng cho rõ

Nhiều người gọi mật của đàn đặt ven rừng là «mật ong dú rừng». Gọi vậy để nói nguồn hoa, chứ không có nghĩa là đi bắt tổ trong rừng. Bắt tổ hoang trong hốc cây là phá cả cây lẫn đàn, đàn bắt về thường suy, và làm cạn nguồn ong tự nhiên của chính vùng mình. Đàn nuôi trong thùng, đặt ven rừng, nhân bằng cách tách đàn mới là cách bền.

Mật ong dú vùng cao vẫn có đặc điểm chung của mật ong dú: vị chua thanh, loãng hơn mật ong thường, nhiều nước. Thu về nên lọc sạch, cho vào hũ kín, để ngăn mát. Để ngoài, nhất là mùa mưa ẩm, mật dễ sủi bọt và lên men. Màu và mùi mật thay đổi theo mùa hoa, đó là chuyện tự nhiên chứ không phải mật hỏng.

Thiếu mật dùng thì đừng vắt đàn

Có năm mùa khô ngắn, mưa tới sớm, cả trại không tổ nào dư. Lúc đó đừng cố thu cho đủ đơn hàng hay đủ mật nhà dùng. Giữ đàn qua mùa mưa thì năm sau còn có mật; vắt đàn thì năm sau mất cả gốc. Ai cần mật hoặc muốn thêm tổ giống để nhân đàn có thể tìm tới trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh, nơi có mật ong dú, tổ giống, hộp quà mật và cả son dưỡng làm từ sáp ong dú. Còn ai nuôi nhiều tổ rải rác ven rẫy, nên ghi chép từng tổ bằng app quản lý trại ong để mùa sau biết tổ nào chịu được thu, tổ nào cần để yên. Đọc thêm về nguồn hoa vùng này ở mục Rừng Tà Đùng & nguồn hoa.

Câu hỏi thường gặp