Khi nào thu mật ong dú ở cao nguyên Tây Nguyên

Người ở đồng bằng hay hỏi: tháng mấy thu mật ong dú? Lên cao nguyên thì câu hỏi đó phải đổi thành: sau đợt hoa nào, và trước trận mưa dầm nào. Vùng ven rừng Tà Đùng có mùa khô dài, gió thổi mạnh, rồi mùa mưa kéo đến với những đợt mưa dầm nhiều ngày liền. Đàn ong dú ở đây sống theo hai nhịp đó, không theo tờ lịch treo tường.

Gọi là mật ong dú rừng, nhưng đây là mật của những đàn nuôi trong thùng đặt ở rìa vườn, rìa rừng, kiếm ăn trên hoa rừng và hoa vườn quanh đó. Không ai nên trèo cây bắt tổ hoang để lấy mật: vừa phá đàn, vừa mất luôn nguồn giống cho cả vùng.

Mùa trên cao nguyên chạy ngược với cảm giác của người dưới xuôi

Tây Nguyên có mùa mưa vào khoảng tháng 5 đến tháng 10 và mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4. Nghe thì giống Nam Bộ, nhưng tính chất khác: mùa khô ở đây có gió mạnh, đêm se lạnh, ngày nắng hanh; mùa mưa thì có những tuần trời âm u, mưa rả rích gần như cả ngày.

Với đàn ong dú, mùa khô là mùa làm ăn. Cà phê ra hoa sau những đợt tưới hoặc mưa trái mùa, cây rừng, cây ăn trái và cỏ dại ven nương cũng nở rải rác. Mùa mưa dầm thì ngược lại: ong ở trong tổ nhiều ngày, sống bằng mật đã tích. Đàn nào bị lấy cạn ngay trước mùa dầm là đàn đó vào mùa mưa với cái bụng rỗng.

Bản lịch thu cho đàn nuôi ven rừng

Mỗi năm mưa đến sớm hay muộn khác nhau. Năm nào mưa đầu mùa về sớm, phải dời đợt thu lên trước, không đợi đúng tháng như năm ngoái. Chuyện đọc trời, đọc hoa ở vùng này có bài riêng trong mục Mùa khô – mùa mưa Tây Nguyên.

Vườn cà phê bên cạnh: hỏi trước khi thu

Đàn nuôi gần nương cà phê được lợi lớn khi cà phê nở, nhưng cũng là lúc nhiều chủ vườn phun thuốc, bón phân. Hai việc nên làm:

1. Hỏi lịch phun của các vườn quanh thùng. Nếu vườn bên vừa phun lúc đàn đang lấy hoa, chờ thêm một thời gian và quan sát cửa tổ có ong chết bất thường không rồi mới tính chuyện thu.
2. Thu sau khi đợt hoa đã qua, không thu giữa đợt hoa. Giữa đợt hoa, bọng mới còn chứa mật loãng; lấy lúc đó vừa được ít, vừa dễ lên men.

Nhiều người nuôi ở cao nguyên còn dời thùng xa hẳn khu phun nặng vào mùa hoa. Cách dời đàn cho đỡ sốc có trong mục Bảo vệ & di chuyển đàn.

Mật rừng đổi vị theo từng đợt hoa

Một điều thú vị của mật ong dú nuôi ven rừng: mỗi đợt thu một vị. Mật sau mùa cà phê có thể khác mật lấy từ đàn kiếm ăn chủ yếu trên hoa rừng. Màu cũng có thể đậm nhạt khác nhau. Đó không phải mật pha, mà là dấu vết của nguồn hoa.

Vì thế, nếu nuôi nhiều thùng ở các chỗ khác nhau, nên thu riêng và đựng riêng từng chỗ, ghi lại ngày thu và đợt hoa vừa qua. Vài năm sau, chính cuốn ghi chép đó cho biết chỗ nào, mùa nào cho mật hợp khẩu vị nhất. Chung nhất, mật ong dú vẫn có vị chua thanh, nhiều nước, nên cất ngăn mát ngay sau khi thu.

Ba trường hợp không thu dù bọng đầy

• Đàn vừa tách. Nhân đàn bằng cách tách đàn mạnh ra, đàn con cần cả mùa để đứng vững.
• Đàn vừa chở từ nơi khác lên. Lên cao độ khác, khí hậu khác, đàn cần thời gian quen chỗ.
• Đàn vừa bị kiến hay thiên địch quấy. Kho mật lúc này là thứ giúp đàn dựng lại.

Muốn có mật mà chưa có đàn

Không phải ai mê mật ong dú rừng cũng có thời gian giữ thùng qua mùa dầm. Nếu chỉ cần mật để dùng hay biếu, hoặc muốn có tổ giống ổn định để bắt đầu, có thể xem các dòng của trại Ong Quý (Trảng Bàng, Tây Ninh): mật ong dú, tổ giống, hộp quà mật và son dưỡng môi làm từ sáp ong dú. Người nuôi trên cao nguyên có mật dư hay đàn tách thêm cũng có thể trao đổi với nhau qua chợ ong dú, thay vì mang đi đường xa.

Câu hỏi thường gặp